મોક્ષસંન્યાસયોગ

અર્જુન ઉવાચ |

સંન્યાસસ્ય મહાબાહો તત્ત્વમિચ્છામિ વેદિતુમ્ |

ત્યાગસ્ય ચ હૃષીકેશ પૃથક્કેશિનિષૂદન ||૧૮-૧||

શ્રીભગવાનુવાચ |

કામ્યાનાં કર્મણાં ન્યાસં સંન્યાસં કવયો વિદુઃ |

સર્વકર્મફલત્યાગં પ્રાહુસ્ત્યાગં વિચક્ષણાઃ ||૧૮-૨||

ત્યાજ્યં દોષવદિત્યેકે કર્મ પ્રાહુર્મનીષિણઃ |

યજ્ઞદાનતપઃકર્મ ન ત્યાજ્યમિતિ ચાપરે ||૧૮-૩||

નિશ્ચયં શૃણુ મે તત્ર ત્યાગે ભરતસત્તમ |

ત્યાગો હિ પુરુષવ્યાઘ્ર ત્રિવિધઃ સમ્પ્રકીર્તિતઃ ||૧૮-૪||

યજ્ઞદાનતપઃકર્મ ન ત્યાજ્યં કાર્યમેવ તત્ |

યજ્ઞો દાનં તપશ્ચૈવ પાવનાનિ મનીષિણામ્ ||૧૮-૫||

એતાન્યપિ તુ કર્માણિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ફલાનિ ચ |

કર્તવ્યાનીતિ મે પાર્થ નિશ્ચિતં મતમુત્તમમ્ ||૧૮-૬||

નિયતસ્ય તુ સંન્યાસઃ કર્મણો નોપપદ્યતે |

મોહાત્તસ્ય પરિત્યાગસ્તામસઃ પરિકીર્તિતઃ ||૧૮-૭||

દુઃખમિત્યેવ યત્કર્મ કાયક્લેશભયાત્ત્યજેત્ |

સ કૃત્વા રાજસં ત્યાગં નૈવ ત્યાગફલં લભેત્ ||૧૮-૮||

કાર્યમિત્યેવ યત્કર્મ નિયતં ક્રિયતેઽર્જુન |

સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ફલં ચૈવ સ ત્યાગઃ સાત્ત્વિકો મતઃ ||૧૮-૯||

ન દ્વેષ્ટ્યકુશલં કર્મ કુશલે નાનુષજ્જતે |

ત્યાગી સત્ત્વસમાવિષ્ટો મેધાવી છિન્નસંશયઃ ||૧૮-૧૦||

ન હિ દેહભૃતા શક્યં ત્યક્તું કર્માણ્યશેષતઃ |

યસ્તુ કર્મફલત્યાગી સ ત્યાગીત્યભિધીયતે ||૧૮-૧૧||

અનિષ્ટમિષ્ટં મિશ્રં ચ ત્રિવિધં કર્મણઃ ફલમ્ |

ભવત્યત્યાગિનાં પ્રેત્ય ન તુ સંન્યાસિનાં ક્વચિત્ ||૧૮-૧૨||

પઞ્ચૈતાનિ મહાબાહો કારણાનિ નિબોધ મે |

સાઙ્ખ્યે કૃતાન્તે પ્રોક્તાનિ સિદ્ધયે સર્વકર્મણામ્ ||૧૮-૧૩||

અધિષ્ઠાનં તથા કર્તા કરણં ચ પૃથગ્વિધમ્ |

વિવિધાશ્ચ પૃથક્ચેષ્ટા દૈવં ચૈવાત્ર પઞ્ચમમ્ ||૧૮-૧૪||

શરીરવાઙ્મનોભિર્યત્કર્મ પ્રારભતે નરઃ |

ન્યાય્યં વા વિપરીતં વા પઞ્ચૈતે તસ્ય હેતવઃ ||૧૮-૧૫||

તત્રૈવં સતિ કર્તારમાત્માનં કેવલં તુ યઃ |

પશ્યત્યકૃતબુદ્ધિત્વાન્ન સ પશ્યતિ દુર્મતિઃ ||૧૮-૧૬||

યસ્ય નાહંકૃતો ભાવો બુદ્ધિર્યસ્ય ન લિપ્યતે |

હત્વાઽપિ સ ઇમાઁલ્લોકાન્ન હન્તિ ન નિબધ્યતે ||૧૮-૧૭||

જ્ઞાનં જ્ઞેયં પરિજ્ઞાતા ત્રિવિધા કર્મચોદના |

કરણં કર્મ કર્તેતિ ત્રિવિધઃ કર્મસંગ્રહઃ ||૧૮-૧૮||

જ્ઞાનં કર્મ ચ કર્તાચ ત્રિધૈવ ગુણભેદતઃ |

પ્રોચ્યતે ગુણસઙ્ખ્યાને યથાવચ્છૃણુ તાન્યપિ ||૧૮-૧૯||

સર્વભૂતેષુ યેનૈકં ભાવમવ્યયમીક્ષતે |

અવિભક્તં વિભક્તેષુ તજ્જ્ઞાનં વિદ્ધિ સાત્ત્વિકમ્ ||૧૮-૨૦||

પૃથક્ત્વેન તુ યજ્જ્ઞાનં નાનાભાવાન્પૃથગ્વિધાન્ |

વેત્તિ સર્વેષુ ભૂતેષુ તજ્જ્ઞાનં વિદ્ધિ રાજસમ્ ||૧૮-૨૧||

યત્તુ કૃત્સ્નવદેકસ્મિન્કાર્યે સક્તમહૈતુકમ્ |

અતત્ત્વાર્થવદલ્પં ચ તત્તામસમુદાહૃતમ્ ||૧૮-૨૨||

નિયતં સઙ્ગરહિતમરાગદ્વેષતઃ કૃતમ્ |

અફલપ્રેપ્સુના કર્મ યત્તત્સાત્ત્વિકમુચ્યતે ||૧૮-૨૩||

યત્તુ કામેપ્સુના કર્મ સાહંકારેણ વા પુનઃ |

ક્રિયતે બહુલાયાસં તદ્રાજસમુદાહૃતમ્ ||૧૮-૨૪||

અનુબન્ધં ક્ષયં હિંસામનપેક્ષ્ય ચ પૌરુષમ્ |

મોહાદારભ્યતે કર્મ યત્તત્તામસમુચ્યતે ||૧૮-૨૫||

મુક્તસઙ્ગોઽનહંવાદી ધૃત્યુત્સાહસમન્વિતઃ |

સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોર્નિર્વિકારઃ કર્તા સાત્ત્વિક ઉચ્યતે ||૧૮-૨૬||

રાગી કર્મફલપ્રેપ્સુર્લુબ્ધો હિંસાત્મકોઽશુચિઃ |

હર્ષશોકાન્વિતઃ કર્તા રાજસઃ પરિકીર્તિતઃ ||૧૮-૨૭||

અયુક્તઃ પ્રાકૃતઃ સ્તબ્ધઃ શઠો નૈષ્કૃતિકોઽલસઃ |

વિષાદી દીર્ઘસૂત્રી ચ કર્તા તામસ ઉચ્યતે ||૧૮-૨૮||

બુદ્ધેર્ભેદં ધૃતેશ્ચૈવ ગુણતસ્ત્રિવિધં શૃણુ |

પ્રોચ્યમાનમશેષેણ પૃથક્ત્વેન ધનઞ્જય ||૧૮-૨૯||

પ્રવૃત્તિં ચ નિવૃત્તિં ચ કાર્યાકાર્યે ભયાભયે |

બન્ધં મોક્ષં ચ યા વેત્તિ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ સાત્ત્વિકી ||૧૮-૩૦||

યયા ધર્મમધર્મં ચ કાર્યં ચાકાર્યમેવ ચ |

અયથાવત્પ્રજાનાતિ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ રાજસી ||૧૮-૩૧||

અધર્મં ધર્મમિતિ યા મન્યતે તમસાવૃતા |

સર્વાર્થાન્વિપરીતાંશ્ચ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ તામસી ||૧૮-૩૨||

ધૃત્યા યયા ધારયતે મનઃપ્રાણેન્દ્રિયક્રિયાઃ |

યોગેનાવ્યભિચારિણ્યા ધૃતિઃ સા પાર્થ સાત્ત્વિકી ||૧૮-૩૩||

યયા તુ ધર્મકામાર્થાન્ધૃત્યા ધારયતેઽર્જુન |

પ્રસઙ્ગેન ફલાકાઙ્ક્ષી ધૃતિઃ સા પાર્થ રાજસી ||૧૮-૩૪||

યયા સ્વપ્નં ભયં શોકં વિષાદં મદમેવ ચ |

ન વિમુઞ્ચતિ દુર્મેધા ધૃતિઃ સા પાર્થ તામસી ||૧૮-૩૫||

સુખં ત્વિદાનીં ત્રિવિધં શૃણુ મે ભરતર્ષભ |

અભ્યાસાદ્રમતે યત્ર દુઃખાન્તં ચ નિગચ્છતિ ||૧૮-૩૬||

યત્તદગ્રે વિષમિવ પરિણામેઽમૃતોપમમ્ |

તત્સુખં સાત્ત્વિકં પ્રોક્તમાત્મબુદ્ધિપ્રસાદજમ્ ||૧૮-૩૭||

વિષયેન્દ્રિયસંયોગાદ્યત્તદગ્રેઽમૃતોપમમ્ |

પરિણામે વિષમિવ તત્સુખં રાજસં સ્મૃતમ્ ||૧૮-૩૮||

યદગ્રે ચાનુબન્ધે ચ સુખં મોહનમાત્મનઃ |

નિદ્રાલસ્યપ્રમાદોત્થં તત્તામસમુદાહૃતમ્ ||૧૮-૩૯||

ન તદસ્તિ પૃથિવ્યાં વા દિવિ દેવેષુ વા પુનઃ |

સત્ત્વં પ્રકૃતિજૈર્મુક્તં યદેભિઃ સ્યાત્ત્રિભિર્ગુણૈઃ ||૧૮-૪૦||

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં શૂદ્રાણાં ચ પરન્તપ |

કર્માણિ પ્રવિભક્તાનિ સ્વભાવપ્રભવૈર્ગુણૈઃ ||૧૮-૪૧||

શમો દમસ્તપઃ શૌચં ક્ષાન્તિરાર્જવમેવ ચ |

જ્ઞાનં વિજ્ઞાનમાસ્તિક્યં બ્રહ્મકર્મ સ્વભાવજમ્ ||૧૮-૪૨||

શૌર્યં તેજો ધૃતિર્દાક્ષ્યં યુદ્ધે ચાપ્યપલાયનમ્ |

દાનમીશ્વરભાવશ્ચ ક્ષાત્રં કર્મ સ્વભાવજમ્ ||૧૮-૪૩||

કૃષિગૌરક્ષ્યવાણિજ્યં વૈશ્યકર્મ સ્વભાવજમ્ |

પરિચર્યાત્મકં કર્મ શૂદ્રસ્યાપિ સ્વભાવજમ્ ||૧૮-૪૪||

સ્વે સ્વે કર્મણ્યભિરતઃ સંસિદ્ધિં લભતે નરઃ |

સ્વકર્મનિરતઃ સિદ્ધિં યથા વિન્દતિ તચ્છૃણુ ||૧૮-૪૫||

યતઃ પ્રવૃત્તિર્ભૂતાનાં યેન સર્વમિદં તતમ્ |

સ્વકર્મણા તમભ્યર્ચ્ય સિદ્ધિં વિન્દતિ માનવઃ ||૧૮-૪૬||

શ્રેયાન્સ્વધર્મો વિગુણઃ પરધર્માત્સ્વનુષ્ઠિતાત્ |

સ્વભાવનિયતં કર્મ કુર્વન્નાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્ ||૧૮-૪૭||

સહજં કર્મ કૌન્તેય સદોષમપિ ન ત્યજેત્ |

સર્વારમ્ભા હિ દોષેણ ધૂમેનાગ્નિરિવાવૃતાઃ ||૧૮-૪૮||

અસક્તબુદ્ધિઃ સર્વત્ર જિતાત્મા વિગતસ્પૃહઃ |

નૈષ્કર્મ્યસિદ્ધિં પરમાં સંન્યાસેનાધિગચ્છતિ ||૧૮-૪૯||

સિદ્ધિં પ્રાપ્તો યથા બ્રહ્મ તથાપ્નોતિ નિબોધ મે |

સમાસેનૈવ કૌન્તેય નિષ્ઠા જ્ઞાનસ્ય યા પરા ||૧૮-૫૦||

બુદ્ધ્યા વિશુદ્ધયા યુક્તો ધૃત્યાત્માનં નિયમ્ય ચ |

શબ્દાદીન્વિષયાંસ્ત્યક્ત્વા રાગદ્વેષૌ વ્યુદસ્ય ચ ||૧૮-૫૧||

વિવિક્તસેવી લઘ્વાશી યતવાક્કાયમાનસઃ |

ધ્યાનયોગપરો નિત્યં વૈરાગ્યં સમુપાશ્રિતઃ ||૧૮-૫૨||

અહંકારં બલં દર્પં કામં ક્રોધં પરિગ્રહમ્ |

વિમુચ્ય નિર્મમઃ શાન્તો બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ||૧૮-૫૩||

બ્રહ્મભૂતઃ પ્રસન્નાત્મા ન શોચતિ ન કાઙ્ક્ષતિ |

સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ મદ્ભક્તિં લભતે પરામ્ ||૧૮-૫૪||

ભક્ત્યા મામભિજાનાતિ યાવાન્યશ્ચાસ્મિ તત્ત્વતઃ |

તતો માં તત્ત્વતો જ્ઞાત્વા વિશતે તદનન્તરમ્ ||૧૮-૫૫||

સર્વકર્માણ્યપિ સદા કુર્વાણો મદ્વ્યપાશ્રયઃ |

મત્પ્રસાદાદવાપ્નોતિ શાશ્વતં પદમવ્યયમ્ ||૧૮-૫૬||

ચેતસા સર્વકર્માણિ મયિ સંન્યસ્ય મત્પરઃ |

બુદ્ધિયોગમુપાશ્રિત્ય મચ્ચિત્તઃ સતતં ભવ ||૧૮-૫૭||

મચ્ચિત્તઃ સર્વદુર્ગાણિ મત્પ્રસાદાત્તરિષ્યસિ |

અથ ચેત્ત્વમહંકારાન્ન શ્રોષ્યસિ વિનઙ્ક્ષ્યસિ ||૧૮-૫૮||

યદહંકારમાશ્રિત્ય ન યોત્સ્ય ઇતિ મન્યસે |

મિથ્યૈષ વ્યવસાયસ્તે પ્રકૃતિસ્ત્વાં નિયોક્ષ્યતિ ||૧૮-૫૯||

સ્વભાવજેન કૌન્તેય નિબદ્ધઃ સ્વેન કર્મણા |

કર્તું નેચ્છસિ યન્મોહાત્કરિષ્યસ્યવશોપિ તત્ ||૧૮-૬૦||

ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં હૃદ્દેશેઽર્જુન તિષ્ઠતિ |

ભ્રામયન્સર્વભૂતાનિ યન્ત્રારૂઢાનિ માયયા ||૧૮-૬૧||

તમેવ શરણં ગચ્છ સર્વભાવેન ભારત |

તત્પ્રસાદાત્પરાં શાન્તિં સ્થાનં પ્રાપ્સ્યસિ શાશ્વતમ્ ||૧૮-૬૨||

ઇતિ તે જ્ઞાનમાખ્યાતં ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં મયા |

વિમૃશ્યૈતદશેષેણ યથેચ્છસિ તથા કુરુ ||૧૮-૬૩||

સર્વગુહ્યતમં ભૂયઃ શૃણુ મે પરમં વચઃ |

ઇષ્ટોઽસિ મે દૃઢમિતિ તતો વક્ષ્યામિ તે હિતમ્ ||૧૮-૬૪||

મન્મના ભવ મદ્ભક્તો મદ્યાજી માં નમસ્કુરુ |

મામેવૈષ્યસિ સત્યં તે પ્રતિજાને પ્રિયોઽસિ મે ||૧૮-૬૫||

સર્વધર્માન્પરિત્યજ્ય મામેકં શરણં વ્રજ |

અહં ત્વા સર્વપાપેભ્યો મોક્ષયિષ્યામિ મા શુચઃ ||૧૮-૬૬||

ઇદં તે નાતપસ્કાય નાભક્તાય કદાચન |

ન ચાશુશ્રૂષવે વાચ્યં ન ચ માં યોઽભ્યસૂયતિ ||૧૮-૬૭||

ય ઇદં પરમં ગુહ્યં મદ્ભક્તેષ્વભિધાસ્યતિ |

ભક્તિં મયિ પરાં કૃત્વા મામેવૈષ્યત્યસંશયઃ ||૧૮-૬૮||

ન ચ તસ્માન્મનુષ્યેષુ કશ્ચિન્મે પ્રિયકૃત્તમઃ |

ભવિતા ન ચ મે તસ્માદન્યઃ પ્રિયતરો ભુવિ ||૧૮-૬૯||

અધ્યેષ્યતે ચ ય ઇમં ધર્મ્યં સંવાદમાવયોઃ |

જ્ઞાનયજ્ઞેન તેનાહમિષ્ટઃ સ્યામિતિ મે મતિઃ ||૧૮-૭૦||

શ્રદ્ધાવાનનસૂયશ્ચ શૃણુયાદપિ યો નરઃ |

સોઽપિ મુક્તઃ શુભાઁલ્લોકાન્પ્રાપ્નુયાત્પુણ્યકર્મણામ્ ||૧૮-૭૧||

કચ્ચિદેતચ્છ્રુતં પાર્થ ત્વયૈકાગ્રેણ ચેતસા |

કચ્ચિદજ્ઞાનસમ્મોહઃ પ્રનષ્ટસ્તે ધનઞ્જય ||૧૮-૭૨||

અર્જુન ઉવાચ |

નષ્ટો મોહઃ સ્મૃતિર્લબ્ધા ત્વત્પ્રસાદાન્મયાચ્યુત |

સ્થિતોઽસ્મિ ગતસન્દેહઃ કરિષ્યે વચનં તવ ||૧૮-૭૩||

સઞ્જય ઉવાચ |

ઇત્યહં વાસુદેવસ્ય પાર્થસ્ય ચ મહાત્મનઃ |

સંવાદમિમમશ્રૌષમદ્ભુતં રોમહર્ષણમ્ ||૧૮-૭૪||

વ્યાસપ્રસાદાચ્છ્રુતવાનેતદ્ગુહ્યમહં પરમ્ |

યોગં યોગેશ્વરાત્કૃષ્ણાત્સાક્ષાત્કથયતઃ સ્વયમ્ ||૧૮-૭૫||

રાજન્સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય સંવાદમિમમદ્ભુતમ્ |

કેશવાર્જુનયોઃ પુણ્યં હૃષ્યામિ ચ મુહુર્મુહુઃ ||૧૮-૭૬||

તચ્ચ સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય રૂપમત્યદ્ભુતં હરેઃ |

વિસ્મયો મે મહાન્ રાજન્હૃષ્યામિ ચ પુનઃ પુનઃ ||૧૮-૭૭||

યત્ર યોગેશ્વરઃ કૃષ્ણો યત્ર પાર્થો ધનુર્ધરઃ |

તત્ર શ્રીર્વિજયો ભૂતિર્ધ્રુવા નીતિર્મતિર્મમ ||૧૮-૭૮||