सांख्ययोग
अथ द्वितीयोऽध्यायः
श्लोक १
सञ्जय उवाच |
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् |
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ||२-१||
अनुवाद
सञ्जयले भन्नुभयो -- यसरी करुणा र विषादले भरिएका, आँसुले भरिएका नेत्र भएका व्याकुल अर्जुनलाई मधुसूदनले यो वचन भन्नुभयो।
श्लोक २
श्रीभगवानुवाच |
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् |
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ||२-२||
अनुवाद
श्रीभगवानले भन्नुभयो -- हे अर्जुन! तिमीलाई यस विषम परिस्थितिमा यो मोह कहाँबाट उत्पन्न भयो? यो त आर्यजनले नअपनाउने, स्वर्ग नदिने र अपकीर्ति गराउने खालको छ।
श्लोक ३
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते |
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ||२-३||
अनुवाद
हे पार्थ! नपुंसक नबन, यो तिम्रो लागि सुहाउँदो छैन। हे परन्तप! हृदयको यो तुच्छ दुर्बलतालाई त्यागेर उठ।
श्लोक ४
अर्जुन उवाच |
कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन |
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ||२-४||
अनुवाद
अर्जुनले भने -- हे मधुसूदन! म रणभूमिमा भीष्म र द्रोणजस्ता पूजनीय व्यक्तिहरूसँग कसरी बाणले युद्ध गरूँ? हे अरिसूदन, उहाँहरू त पूजनीय हुनुहुन्छ।
श्लोक ५
गुरूनहत्वा हि महानुभावान्
श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके |
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव
भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ||२-५||
अनुवाद
यी महानुभाव गुरुजनहरूलाई नमारेर यस संसारमा भिक्षा मागेर खानु नै श्रेयस्कर छ, किनकि गुरुजनहरूलाई मारेर म यस लोकमा रगतले लतपतिएका भोगहरू मात्र भोग्नेछु।
श्लोक ६
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो
यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः |
यानेव हत्वा न जिजीविषामस्-
तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ||२-६||
अनुवाद
हामीलाई थाहा छैन कि हाम्रो लागि के उचित छ, हामीले जित्नेछौँ कि उनीहरूले हामीलाई जित्नेछन्। जसलाई मारेर हामी बाँच्न चाहँदैनौँ, ती धृतराष्ट्रका छोराहरू नै हाम्रो सामुन्ने उभिएका छन्।
श्लोक ७
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः
पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः |
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ||२-७||
अनुवाद
कायरताको दोषले मेरो स्वभाव बिग्रिएको छ, म धर्मको विषयमा भ्रमित चित्त लिएर तपाईँलाई सोध्दैछु। मेरो लागि जे श्रेयस्कर छ, त्यो निश्चित रूपमा भन्नुहोस्। म तपाईँको शिष्य हुँ, शरणमा आएको मलाई उपदेश दिनुहोस्।
श्लोक ८
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्
यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् |
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ||२-८||
अनुवाद
पृथ्वीमा निष्कण्टक समृद्ध राज्य पाएर वा देवताहरूको स्वामित्व पाएर पनि म यस्तो कुनै उपाय देख्दिनँ जसले मेरो इन्द्रियहरूलाई सुकाउने यो शोकलाई हटाउन सकोस्।
श्लोक ९
सञ्जय उवाच |
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप |
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ||२-९||
अनुवाद
सञ्जयले भने -- यसरी गुडाकेश परन्तप अर्जुनले हृषीकेश भगवानलाई 'म युद्ध गर्दिनँ' भनेर चुप लागे।
श्लोक १०
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत |
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ||२-१०||
अनुवाद
हे भारत! दुवै सेनाको बीचमा शोकमग्न अर्जुनलाई भगवान हृषीकेशले हाँस्दै यो वचन भन्नुभयो।
श्लोक ११
श्रीभगवानुवाच |
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे |
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ||२-११||
अनुवाद
श्रीभगवानले भन्नुभयो -- जसको लागि शोक गर्नु उचित छैन, तिमी उनीहरूको लागि शोक गर्दैछौ र ज्ञानीका जस्ता कुरा गर्छौ। तर पण्डितहरू मृत र जीवित दुवैको लागि शोक गर्दैनन्।
श्लोक १२
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः |
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ||२-१२||
अनुवाद
वास्तवमा यस्तो कहिल्यै थिएन कि म थिइनँ, वा तिमी थिएनौ, वा यी राजाहरू थिएनन्, र यस्तो पनि होइन कि अब हामी सबै रहने छैनौँ।
श्लोक १३
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा |
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ||२-१३||
अनुवाद
जसरी यस देहमा देही आत्माको बाल्यकाल, युवावस्था र वृद्धावस्था हुन्छ, त्यसरी नै अर्को शरीरको प्राप्ति हुन्छ; धीर पुरुष यसमा मोहित हुँदैन।
श्लोक १४
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः |
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ||२-१४||
अनुवाद
हे कुन्तीपुत्र! शीत, उष्ण, सुख र दुःख दिने इन्द्रिय र विषयहरूको संयोग आउने-जाने र अनित्य हुन्छ, त्यसैले हे भारत! तिमी त्यसलाई सहन गर।
श्लोक १५
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ |
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ||२-१५||
अनुवाद
हे पुरुषश्रेष्ठ! दुःख र सुखमा समान भाव राख्ने जुन धीर पुरुषलाई यी कुराहरूले व्यथित गर्दैनन्, उनी अमृतत्व (मोक्ष) को लागि योग्य हुन्छन्।
श्लोक १६
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः |
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ||२-१६||
अनुवाद
असत् वस्तुको अस्तित्व छैन र सत्को कहिल्यै अभाव हुँदैन। यसरी यी दुवैको तत्त्व, तत्त्वदर्शी ज्ञानी पुरुषहरूले देखेका छन्।
श्लोक १७
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् |
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ||२-१७||
अनुवाद
त्यस वस्तुलाई अविनाशी जान, जसले यो सम्पूर्ण जगत् व्याप्त छ। यस अव्ययको नाश गर्न कोही पनि समर्थ छैन।
श्लोक १८
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः |
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ||२-१८||
अनुवाद
यस नाशरहित अप्रमेय नित्य देही आत्माका यी सबै शरीर नाशवान् भनिएका छन्। त्यसैले हे भारत! तिमी युद्ध गर।
श्लोक १९
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् |
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ||२-१९||
अनुवाद
जसले यस आत्मालाई मार्ने ठान्छ र जसले यसलाई मरेको ठान्छ, ती दुवैले जान्दैनन्, किनकि यो आत्मा न मर्छ न मारिन्छ।
श्लोक २०
न जायते म्रियते वा कदाचिन्
नायं भूत्वा भविता वा न भूयः |
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ||२-२०||
अनुवाद
यो आत्मा कहिल्यै जन्मँदैन र मर्दैन, न त यो एकपटक भएर फेरि नहुने नै छ। यो आत्मा अजन्मा, नित्य, शाश्वत र पुरातन छ, शरीर नाश हुँदा पनि यसको नाश हुँदैन।
श्लोक २१
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् |
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ||२-२१||
अनुवाद
हे पार्थ! जसले यस आत्मालाई अविनाशी, नित्य र अव्ययस्वरूप जान्दछ, त्यो पुरुषले कसलाई मार्छ वा कसलाई मार्न लगाउँछ?
श्लोक २२
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि |
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा-
न्यन्यानि संयाति नवानि देही ||२-२२||
अनुवाद
जसरी मानिसले पुराना लुगाहरू त्यागेर नयाँ लुगाहरू लगाउँछ, त्यसरी नै देही जीवात्माले पुराना शरीरहरू त्यागेर नयाँ शरीरहरू प्राप्त गर्छ।
श्लोक २३
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः |
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ||२-२३||
अनुवाद
यस आत्मालाई शस्त्रले काट्न सक्दैन, आगोले जलाउन सक्दैन, पानीले भिजाउन सक्दैन र वायुले सुकाउन सक्दैन।
श्लोक २४
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च |
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ||२-२४||
अनुवाद
किनकि यो आत्मा अच्छेद्य, अदाह्य, अक्लेद्य र अशोष्य छ; यो नित्य, सर्वगत, स्थिर, अचल र सनातन छ।
श्लोक २५
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते |
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ||२-२५||
अनुवाद
यो आत्मा अव्यक्त, अचिन्त्य र अविकारी भनिन्छ; त्यसैले यसलाई यसरी जानेर तिमीले शोक गर्नु उचित छैन।
श्लोक २६
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् |
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ||२-२६||
अनुवाद
र यदि तिमी आत्मालाई नित्य जन्मने र नित्य मर्ने मान्छौ भने पनि, हे महाबाहो! यसरी शोक गर्नु तिम्रो लागि उचित छैन।
श्लोक २७
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च |
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ||२-२७||
अनुवाद
जन्मिनेको मृत्यु निश्चित छ र मर्नेको जन्म निश्चित छ; त्यसैले जुन अटल छ, त्यसको विषयमा तिमीले शोक गर्नु हुँदैन।
श्लोक २८
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत |
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ||२-२८||
अनुवाद
हे भारत! समस्त प्राणी जन्मपूर्व र मृत्युपछि अव्यक्त अवस्थामा रहन्छन् र बीचमा व्यक्त हुन्छन्। फेरि त्यसमा चिन्ता वा शोकको के कुरा?
श्लोक २९
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन-
माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः |
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति
श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ||२-२९||
अनुवाद
कोही यसलाई आश्चर्यका साथ हेर्छ, कोही यसको विषयमा आश्चर्यका साथ भन्छ, र कोही आश्चर्यका साथ सुन्छ; र सुनेर पनि कसैले जान्दैन।
श्लोक ३०
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत |
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ||२-३०||
अनुवाद
हे भारत! यो देही आत्मा सबैको शरीरमा सदा अवध्य छ, त्यसैले समस्त प्राणीका लागि तिमीले शोक गर्नु उचित छैन।
श्लोक ३१
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि |
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ||२-३१||
अनुवाद
र स्वधर्मलाई पनि हेरेर तिमी विचलित हुनु उचित छैन, किनकि धर्मयुक्त युद्धभन्दा अर्को कुनै कल्याणकारी कर्तव्य क्षत्रियका लागि छैन।
श्लोक ३२
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् |
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ||२-३२||
अनुवाद
र हे पार्थ! आफैँ प्राप्त भएको र स्वर्गका लागि खुलेको ढोकाजस्तो यस्तो युद्ध भाग्यवान क्षत्रियहरूले मात्र पाउँछन्।
श्लोक ३३
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि |
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ||२-३३||
अनुवाद
र यदि तिमी यो धर्मयुद्ध स्वीकार गर्दैनौ भने, स्वधर्म र कीर्ति गुमाएर पाप प्राप्त गर्नेछौ।
श्लोक ३४
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् |
सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ||२-३४||
अनुवाद
र सबैले तिम्रो लामो समयसम्म रहने अपकीर्तिबारे कुरा गर्नेछन्; र सम्मानित पुरुषका लागि अपकीर्ति मरणभन्दा पनि बढी हुन्छ।
श्लोक ३५
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः |
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ||२-३५||
अनुवाद
र जसका लागि तिमी धेरै माननीय छौ, उनीहरूका लागि अब तिमी तुच्छ हुनेछौ, ती महारथीहरूले तिमीलाई डरका कारण युद्धबाट निवृत्त भएको मान्नेछन्।
श्लोक ३६
अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः |
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ||२-३६||
अनुवाद
तिम्रा शत्रुहरू तिम्रो सामर्थ्यको निन्दा गर्दै धेरै अकथनीय वचनहरू भन्नेछन्, त्यसभन्दा बढी दुःख के होला?
श्लोक ३७
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् |
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ||२-३७||
अनुवाद
युद्धमा मरेर तिमी स्वर्ग प्राप्त गर्नेछौ वा जितेर पृथ्वी भोग्नेछौ; त्यसैले, हे कौन्तेय! युद्धको निश्चय गरी उठ।
श्लोक ३८
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ |
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ||२-३८||
अनुवाद
सुख-दुःख, लाभ-हानि र जय-पराजयलाई समान मानेर युद्धका लागि तयार होऊ; यसरी तिमीलाई पाप लाग्ने छैन।
श्लोक ३९
एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु |
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ||२-३९||
अनुवाद
हे पार्थ! तिमीलाई सांख्य विषयक ज्ञान भनियो, अब यो (कर्म) योगसम्बन्धी ज्ञान सुन, जसले तिमीलाई कर्मबन्धनबाट मुक्त गर्नेछ।
श्लोक ४०
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते |
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ||२-४०||
अनुवाद
यसमा क्रमनाश र प्रत्यवाय दोष छैन। यस धर्म (योग) को थोरै अभ्यासले पनि महान् भयबाट रक्षा गर्छ।
श्लोक ४१
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन |
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ||२-४१||
अनुवाद
हे कुरुनन्दन! यसमा निश्चयात्मक बुद्धि एकै हुन्छ, अज्ञानी पुरुषहरूको बुद्धि धेरै भेदवाला र अनन्त हुन्छ।
श्लोक ४२, ४३, ४४
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः |
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ||२-४२||
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् |
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ||२-४३||
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् |
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ||२-४४||
अनुवाद
हे पार्थ! अविवेकी पुरुष वेदवादमा रमाउँदै जुन पुष्पिता (दिखावटी शोभाको) वाणी बोल्छन्, त्यसभन्दा बढी केही छैन भन्छन्। कामनाले युक्त, स्वर्गलाई नै श्रेष्ठ मान्ने मानिसहरू भोग र ऐश्वर्य प्राप्त गराउने अनेक क्रियाहरू बताउँछन्, जुन जन्मरूप कर्मफल दिने हुन्छन्। त्यसले जसको चित्त हरण गरिएको छ, त्यस्ता भोग र ऐश्वर्यमा आसक्त पुरुषहरूको अन्तःकरणमा निश्चयात्मक बुद्धि हुँदैन।
श्लोक ४५
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन |
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ||२-४५||
अनुवाद
वेदहरू तीन गुणका विषय हुन्, हे अर्जुन! तिमी तीन गुणभन्दा माथि उठ। द्वन्द्वरहित, नित्य सत्त्वमा स्थित, योगक्षेमको चिन्ता नगर्ने र आत्मवान् होऊ।
श्लोक ४६
यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके |
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ||२-४६||
अनुवाद
सबैतिर पानीले भरिएको जलाशय हुँदा मानिसको सानो पोखरीमा जति प्रयोजन हुन्छ, आत्मज्ञानी ब्राह्मणको सबै वेदमा त्यति नै प्रयोजन हुन्छ।
श्लोक ४७
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन |
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ||२-४७||
अनुवाद
कर्म गर्ने मात्र तिम्रो अधिकार छ, फलमा कहिल्यै होइन। तिमी कर्मफलको हेतु नबन र अकर्ममा पनि तिम्रो आसक्ति नहोस्।
श्लोक ४८
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय |
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ||२-४८||
अनुवाद
हे धनञ्जय! आसक्ति त्यागेर तथा सिद्धि र असिद्धिमा समभाव राखेर योगमा स्थित भई कर्म गर। यो समभाव नै योग भनिन्छ।
श्लोक ४९
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय |
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ||२-४९||
अनुवाद
यस बुद्धियोगको तुलनामा (सकाम) कर्म अत्यन्त निकृष्ट छ, त्यसैले हे धनञ्जय! बुद्धिको शरण लेऊ, फलको इच्छा गर्नेहरू कृपण (दीन) हुन्छन्।
श्लोक ५०
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते |
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ||२-५०||
अनुवाद
बुद्धियोगयुक्त मनीषीहरू कर्मजन्य फल त्यागेर जन्मरूप बन्धनबाट मुक्त भई अनामय अर्थात् निर्दोष पद प्राप्त गर्छन्।
श्लोक ५१
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः |
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ||२-५१||
अनुवाद
बुद्धियोगयुक्त मनीषीहरू कर्मजन्य फल त्यागेर जन्मरूप बन्धनबाट मुक्त भई अनामय अर्थात् निर्दोष पद प्राप्त गर्छन्।
श्लोक ५२
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति |
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ||२-५२||
अनुवाद
जब तिम्रो बुद्धि मोहरूप दलदलबाट तर्छ, तब तिमी सुन्नुपर्ने र सुनेका सबै कुराबाट निर्वेद (वैराग्य) प्राप्त गर्नेछौ।
श्लोक ५३
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला |
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ||२-५३||
अनुवाद
जब अनेक प्रकारका विषय सुनेर विचलित भएको तिम्रो बुद्धि आत्मस्वरूपमा अचल र स्थिर हुनेछ, तब तिमी (परमार्थ) योग प्राप्त गर्नेछौ।
श्लोक ५४
अर्जुन उवाच |
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव |
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ||२-५४||
अनुवाद
अर्जुनले भने -- हे केशव! समाधिमा स्थित स्थिर बुद्धि भएका पुरुषको लक्षण के हो? स्थिर बुद्धि पुरुष कसरी बोल्छ, कसरी बस्छ, कसरी हिँड्छ?
श्लोक ५५
श्रीभगवानुवाच |
प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् |
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ||२-५५||
अनुवाद
श्रीभगवानले भन्नुभयो -- हे पार्थ! जुन समय पुरुष मनमा रहेका सबै कामना त्याग्छ र आत्माबाटै आत्मामा सन्तुष्ट रहन्छ, त्यस समय उनी स्थितप्रज्ञ भनिन्छन्।
श्लोक ५६
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः |
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ||२-५६||
अनुवाद
दुःखमा जसको मन उद्विग्न हुँदैन, सुखमा जसको स्पृहा निवृत्त भएको छ, जसको मनबाट राग, भय र क्रोध नष्ट भएका छन्, उनी स्थितप्रज्ञ मुनि भनिन्छन्।
श्लोक ५७
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् |
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ||२-५७||
अनुवाद
जो सर्वत्र अति स्नेहबाट रहित भई शुभ तथा अशुभ वस्तु प्राप्त गरेर न प्रसन्न हुन्छ न द्वेष गर्छ, उनको प्रज्ञा प्रतिष्ठित (स्थिर) छ।
श्लोक ५८
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः |
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ||२-५८||
अनुवाद
कछुवाले आफ्ना अङ्गहरू समेटेझैँ, जब यो पुरुषले सबैतिरबाट आफ्ना इन्द्रियहरूलाई विषयबाट परावृत्त गर्छ, तब उनको बुद्धि स्थिर हुन्छ।
श्लोक ५९
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः |
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ||२-५९||
अनुवाद
निराहारी देही पुरुषबाट विषय त टाढा हुन्छन्, तर राग रहन्छ। परम तत्त्व देखेर यस पुरुषको राग पनि निवृत्त हुन्छ।
श्लोक ६०
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः |
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ||२-६०||
अनुवाद
हे कौन्तेय! संयमको प्रयत्न गर्ने बुद्धिमान पुरुषको मनलाई पनि यी इन्द्रियहरूले बलपूर्वक हरण गर्छन्।
श्लोक ६१
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः |
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ||२-६१||
अनुवाद
ती सबै इन्द्रियहरूलाई संयमित गरी युक्त र मत्पर हुनुपर्छ। जसको इन्द्रिय वशमा हुन्छ, उनको प्रज्ञा प्रतिष्ठित हुन्छ।
श्लोक ६२ र ६३
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते |
सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ||२-६२||
क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः |
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ||२-६३||
अनुवाद
विषयको चिन्तन गर्ने पुरुषको त्यसमा आसक्ति हुन्छ, आसक्तिबाट इच्छा र इच्छाबाट क्रोध उत्पन्न हुन्छ। क्रोधबाट मोह र मोहबाट स्मृति विभ्रम हुन्छ। स्मृति भ्रमित हुँदा बुद्धिको नाश हुन्छ र बुद्धिको नाशबाट मानिस नष्ट हुन्छ।
श्लोक ६४
रागद्वेषविमुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् |
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ||२-६४||
अनुवाद
आत्मसंयमी पुरुष रागद्वेषबाट रहित भई आफ्नो वशमा रहेका इन्द्रियद्वारा विषय भोग्दै प्रसाद (शान्ति) प्राप्त गर्छन्।
श्लोक ६५
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते |
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ||२-६५||
अनुवाद
प्रसाद प्राप्त भएपछि सम्पूर्ण दुःखको अन्त हुन्छ र प्रसन्नचित्त पुरुषको बुद्धि शीघ्र स्थिर हुन्छ।
श्लोक ६६
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना |
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ||२-६६||
अनुवाद
संयमरहित पुरुषलाई आत्मज्ञान हुँदैन र अयुक्तलाई भावना र ध्यानको क्षमता हुँदैन। भावना रहित पुरुषलाई शान्ति मिल्दैन। अशान्त पुरुषलाई सुख कहाँ?
श्लोक ६७
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते |
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ||२-६७||
अनुवाद
पानीमा वायुले नावलाई हरण गरेझैँ, विषयमा विचरण गर्ने इन्द्रियहरूको बीचमा जुन इन्द्रियको अनुकरण मनले गर्छ, त्यसले नै प्रज्ञालाई हरण गर्छ।
श्लोक ६८
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः |
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ||२-६८||
अनुवाद
त्यसैले हे महाबाहो! जसको इन्द्रियहरू विषयबाट पूर्णतः निगृहीत छन्, उनको प्रज्ञा प्रतिष्ठित छ।
श्लोक ६९
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी |
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ||२-६९||
अनुवाद
सबै प्राणीका लागि जुन रात्रि हो, त्यसमा संयमी पुरुष जाग्छन् र जहाँ सबै प्राणी जाग्छन्, त्यो तत्त्वदर्शी मुनिका लागि रात्रि हो।
श्लोक ७०
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं
समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् |
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ||२-७०||
अनुवाद
जसरी सबैतिरबाट परिपूर्ण अचल प्रतिष्ठा भएको समुद्रमा जल समाहित हुन्छ, त्यसरी नै जसको मनमा कामनाहरू विकार उत्पन्न नगरी समाहित हुन्छन्, उनी शान्ति प्राप्त गर्छन्, न कि भोगको कामना गर्ने पुरुष।
केवल पढ्न भन्दा धेरै -
आफ्नै ध्यान भिडियो बनाउनुहोस्।
विश्वसँग साझा गर्न पवित्र श्लोकहरूलाई सुन्दर, सिनेमाई भिडियोमा रूपान्तरण गर्नुहोस्। आफ्नो पृष्ठभूमि छान्नुहोस्, मन्त्रहरूको अडियो थप्नुहोस्, र गीताको प्रकाशलाई आधुनिक ढाँचामा फैलाउनुहोस्।
यी सुविधाहरूका लागि एप डाउनलोड गर्नुहोस्
- उच्च गुणस्तरको पृष्ठभूमि कलाकृति
- सिङ्क गरिएको संस्कृत र अर्थ पाठ
- इमर्सिभ चेन्टिङ र सङ्गीत
.jpg)
गहिरो विसर्जनको अनुभव गर्नुहोस्
नित्य गीताको पूर्ण संस्करणका साथ सिनेमाको आध्यात्मिक यात्रा सुरु गर्नुहोस्। उच्च गुणस्तरको मन्त्र, प्रामाणिक अनुवाद, र तपाईँको हातको खुट्टामा शान्तिपूर्ण ध्यान अभयारण्य।
