सांख्ययोग
अथ द्वितीयोऽध्यायः
श्लोक १
सञ्जय उवाच |
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् |
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ||२-१||
Translation
सञ्जयले भन्नुभयो -- यसरी करुणा र विषादले भरिएका, आँसुले भरिएका नेत्र भएका व्याकुल अर्जुनलाई मधुसूदनले यो वचन भन्नुभयो।
श्लोक २
श्रीभगवानुवाच |
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् |
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ||२-२||
Translation
श्रीभगवानले भन्नुभयो -- हे अर्जुन! तिमीलाई यस विषम परिस्थितिमा यो मोह कहाँबाट उत्पन्न भयो? यो त आर्यजनले नअपनाउने, स्वर्ग नदिने र अपकीर्ति गराउने खालको छ।
श्लोक ३
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते |
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ||२-३||
Translation
हे पार्थ! नपुंसक नबन, यो तिम्रो लागि सुहाउँदो छैन। हे परन्तप! हृदयको यो तुच्छ दुर्बलतालाई त्यागेर उठ।
श्लोक ४
अर्जुन उवाच |
कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन |
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ||२-४||
Translation
अर्जुनले भने -- हे मधुसूदन! म रणभूमिमा भीष्म र द्रोणजस्ता पूजनीय व्यक्तिहरूसँग कसरी बाणले युद्ध गरूँ? हे अरिसूदन, उहाँहरू त पूजनीय हुनुहुन्छ।
श्लोक ५
गुरूनहत्वा हि महानुभावान्
श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके |
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव
भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ||२-५||
Translation
यी महानुभाव गुरुजनहरूलाई नमारेर यस संसारमा भिक्षा मागेर खानु नै श्रेयस्कर छ, किनकि गुरुजनहरूलाई मारेर म यस लोकमा रगतले लतपतिएका भोगहरू मात्र भोग्नेछु।
श्लोक ६
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो
यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः |
यानेव हत्वा न जिजीविषामस्-
तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ||२-६||
Translation
हामीलाई थाहा छैन कि हाम्रो लागि के उचित छ, हामीले जित्नेछौँ कि उनीहरूले हामीलाई जित्नेछन्। जसलाई मारेर हामी बाँच्न चाहँदैनौँ, ती धृतराष्ट्रका छोराहरू नै हाम्रो सामुन्ने उभिएका छन्।
श्लोक ७
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः
पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः |
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ||२-७||
Translation
कायरताको दोषले मेरो स्वभाव बिग्रिएको छ, म धर्मको विषयमा भ्रमित चित्त लिएर तपाईँलाई सोध्दैछु। मेरो लागि जे श्रेयस्कर छ, त्यो निश्चित रूपमा भन्नुहोस्। म तपाईँको शिष्य हुँ, शरणमा आएको मलाई उपदेश दिनुहोस्।
श्लोक ८
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्
यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् |
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ||२-८||
Translation
पृथ्वीमा निष्कण्टक समृद्ध राज्य पाएर वा देवताहरूको स्वामित्व पाएर पनि म यस्तो कुनै उपाय देख्दिनँ जसले मेरो इन्द्रियहरूलाई सुकाउने यो शोकलाई हटाउन सकोस्।
श्लोक ९
सञ्जय उवाच |
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप |
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ||२-९||
Translation
सञ्जयले भने -- यसरी गुडाकेश परन्तप अर्जुनले हृषीकेश भगवानलाई 'म युद्ध गर्दिनँ' भनेर चुप लागे।
श्लोक १०
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत |
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ||२-१०||
Translation
हे भारत! दुवै सेनाको बीचमा शोकमग्न अर्जुनलाई भगवान हृषीकेशले हाँस्दै यो वचन भन्नुभयो।
श्लोक ११
श्रीभगवानुवाच |
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे |
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ||२-११||
Translation
श्रीभगवानले भन्नुभयो -- जसको लागि शोक गर्नु उचित छैन, तिमी उनीहरूको लागि शोक गर्दैछौ र ज्ञानीका जस्ता कुरा गर्छौ। तर पण्डितहरू मृत र जीवित दुवैको लागि शोक गर्दैनन्।
श्लोक १२
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः |
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ||२-१२||
Translation
वास्तवमा यस्तो कहिल्यै थिएन कि म थिइनँ, वा तिमी थिएनौ, वा यी राजाहरू थिएनन्, र यस्तो पनि होइन कि अब हामी सबै रहने छैनौँ।
श्लोक १३
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा |
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ||२-१३||
Translation
जसरी यस देहमा देही आत्माको बाल्यकाल, युवावस्था र वृद्धावस्था हुन्छ, त्यसरी नै अर्को शरीरको प्राप्ति हुन्छ; धीर पुरुष यसमा मोहित हुँदैन।
श्लोक १४
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः |
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ||२-१४||
Translation
हे कुन्तीपुत्र! शीत, उष्ण, सुख र दुःख दिने इन्द्रिय र विषयहरूको संयोग आउने-जाने र अनित्य हुन्छ, त्यसैले हे भारत! तिमी त्यसलाई सहन गर।
श्लोक १५
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ |
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ||२-१५||
Translation
हे पुरुषश्रेष्ठ! दुःख र सुखमा समान भाव राख्ने जुन धीर पुरुषलाई यी कुराहरूले व्यथित गर्दैनन्, उनी अमृतत्व (मोक्ष) को लागि योग्य हुन्छन्।
श्लोक १६
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः |
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ||२-१६||
Translation
असत् वस्तुको अस्तित्व छैन र सत्को कहिल्यै अभाव हुँदैन। यसरी यी दुवैको तत्त्व, तत्त्वदर्शी ज्ञानी पुरुषहरूले देखेका छन्।
श्लोक १७
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् |
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ||२-१७||
Translation
त्यस वस्तुलाई अविनाशी जान, जसले यो सम्पूर्ण जगत् व्याप्त छ। यस अव्ययको नाश गर्न कोही पनि समर्थ छैन।
श्लोक १८
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः |
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ||२-१८||
Translation
यस नाशरहित अप्रमेय नित्य देही आत्माका यी सबै शरीर नाशवान् भनिएका छन्। त्यसैले हे भारत! तिमी युद्ध गर।
श्लोक १९
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् |
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ||२-१९||
Translation
जसले यस आत्मालाई मार्ने ठान्छ र जसले यसलाई मरेको ठान्छ, ती दुवैले जान्दैनन्, किनकि यो आत्मा न मर्छ न मारिन्छ।
श्लोक २०
न जायते म्रियते वा कदाचिन्
नायं भूत्वा भविता वा न भूयः |
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ||२-२०||
Translation
यो आत्मा कहिल्यै जन्मँदैन र मर्दैन, न त यो एकपटक भएर फेरि नहुने नै छ। यो आत्मा अजन्मा, नित्य, शाश्वत र पुरातन छ, शरीर नाश हुँदा पनि यसको नाश हुँदैन।
श्लोक २१
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् |
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ||२-२१||
Translation
हे पार्थ! जसले यस आत्मालाई अविनाशी, नित्य र अव्ययस्वरूप जान्दछ, त्यो पुरुषले कसलाई मार्छ वा कसलाई मार्न लगाउँछ?
श्लोक २२
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि |
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा-
न्यन्यानि संयाति नवानि देही ||२-२२||
Translation
जसरी मानिसले पुराना लुगाहरू त्यागेर नयाँ लुगाहरू लगाउँछ, त्यसरी नै देही जीवात्माले पुराना शरीरहरू त्यागेर नयाँ शरीरहरू प्राप्त गर्छ।
श्लोक २३
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः |
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ||२-२३||
Translation
यस आत्मालाई शस्त्रले काट्न सक्दैन, आगोले जलाउन सक्दैन, पानीले भिजाउन सक्दैन र वायुले सुकाउन सक्दैन।
श्लोक २४
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च |
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ||२-२४||
Translation
किनकि यो आत्मा अच्छेद्य, अदाह्य, अक्लेद्य र अशोष्य छ; यो नित्य, सर्वगत, स्थिर, अचल र सनातन छ।
श्लोक २५
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते |
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ||२-२५||
Translation
यो आत्मा अव्यक्त, अचिन्त्य र अविकारी भनिन्छ; त्यसैले यसलाई यसरी जानेर तिमीले शोक गर्नु उचित छैन।
श्लोक २६
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् |
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ||२-२६||
Translation
र यदि तिमी आत्मालाई नित्य जन्मने र नित्य मर्ने मान्छौ भने पनि, हे महाबाहो! यसरी शोक गर्नु तिम्रो लागि उचित छैन।
श्लोक २७
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च |
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ||२-२७||
Translation
जन्मिनेको मृत्यु निश्चित छ र मर्नेको जन्म निश्चित छ; त्यसैले जुन अटल छ, त्यसको विषयमा तिमीले शोक गर्नु हुँदैन।
श्लोक २८
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत |
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ||२-२८||
Translation
हे भारत! समस्त प्राणी जन्मपूर्व र मृत्युपछि अव्यक्त अवस्थामा रहन्छन् र बीचमा व्यक्त हुन्छन्। फेरि त्यसमा चिन्ता वा शोकको के कुरा?
श्लोक २९
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन-
माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः |
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति
श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ||२-२९||
Translation
कोही यसलाई आश्चर्यका साथ हेर्छ, कोही यसको विषयमा आश्चर्यका साथ भन्छ, र कोही आश्चर्यका साथ सुन्छ; र सुनेर पनि कसैले जान्दैन।
श्लोक ३०
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत |
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ||२-३०||
Translation
हे भारत! यो देही आत्मा सबैको शरीरमा सदा अवध्य छ, त्यसैले समस्त प्राणीका लागि तिमीले शोक गर्नु उचित छैन।
श्लोक ३१
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि |
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ||२-३१||
Translation
र स्वधर्मलाई पनि हेरेर तिमी विचलित हुनु उचित छैन, किनकि धर्मयुक्त युद्धभन्दा अर्को कुनै कल्याणकारी कर्तव्य क्षत्रियका लागि छैन।
श्लोक ३२
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् |
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ||२-३२||
Translation
र हे पार्थ! आफैँ प्राप्त भएको र स्वर्गका लागि खुलेको ढोकाजस्तो यस्तो युद्ध भाग्यवान क्षत्रियहरूले मात्र पाउँछन्।
श्लोक ३३
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि |
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ||२-३३||
Translation
र यदि तिमी यो धर्मयुद्ध स्वीकार गर्दैनौ भने, स्वधर्म र कीर्ति गुमाएर पाप प्राप्त गर्नेछौ।
श्लोक ३४
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् |
सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ||२-३४||
Translation
र सबैले तिम्रो लामो समयसम्म रहने अपकीर्तिबारे कुरा गर्नेछन्; र सम्मानित पुरुषका लागि अपकीर्ति मरणभन्दा पनि बढी हुन्छ।
श्लोक ३५
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः |
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ||२-३५||
Translation
र जसका लागि तिमी धेरै माननीय छौ, उनीहरूका लागि अब तिमी तुच्छ हुनेछौ, ती महारथीहरूले तिमीलाई डरका कारण युद्धबाट निवृत्त भएको मान्नेछन्।
श्लोक ३६
अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः |
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ||२-३६||
Translation
तिम्रा शत्रुहरू तिम्रो सामर्थ्यको निन्दा गर्दै धेरै अकथनीय वचनहरू भन्नेछन्, त्यसभन्दा बढी दुःख के होला?
श्लोक ३७
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् |
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ||२-३७||
Translation
युद्धमा मरेर तिमी स्वर्ग प्राप्त गर्नेछौ वा जितेर पृथ्वी भोग्नेछौ; त्यसैले, हे कौन्तेय! युद्धको निश्चय गरी उठ।
श्लोक ३८
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ |
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ||२-३८||
Translation
सुख-दुःख, लाभ-हानि र जय-पराजयलाई समान मानेर युद्धका लागि तयार होऊ; यसरी तिमीलाई पाप लाग्ने छैन।
श्लोक ३९
एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु |
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ||२-३९||
Translation
हे पार्थ! तिमीलाई सांख्य विषयक ज्ञान भनियो, अब यो (कर्म) योगसम्बन्धी ज्ञान सुन, जसले तिमीलाई कर्मबन्धनबाट मुक्त गर्नेछ।
श्लोक ४०
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते |
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ||२-४०||
Translation
यसमा क्रमनाश र प्रत्यवाय दोष छैन। यस धर्म (योग) को थोरै अभ्यासले पनि महान् भयबाट रक्षा गर्छ।
श्लोक ४१
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन |
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ||२-४१||
Translation
हे कुरुनन्दन! यसमा निश्चयात्मक बुद्धि एकै हुन्छ, अज्ञानी पुरुषहरूको बुद्धि धेरै भेदवाला र अनन्त हुन्छ।
श्लोक ४२, ४३, ४४
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः |
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ||२-४२||
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् |
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ||२-४३||
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् |
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ||२-४४||
Translation
हे पार्थ! अविवेकी पुरुष वेदवादमा रमाउँदै जुन पुष्पिता (दिखावटी शोभाको) वाणी बोल्छन्, त्यसभन्दा बढी केही छैन भन्छन्। कामनाले युक्त, स्वर्गलाई नै श्रेष्ठ मान्ने मानिसहरू भोग र ऐश्वर्य प्राप्त गराउने अनेक क्रियाहरू बताउँछन्, जुन जन्मरूप कर्मफल दिने हुन्छन्। त्यसले जसको चित्त हरण गरिएको छ, त्यस्ता भोग र ऐश्वर्यमा आसक्त पुरुषहरूको अन्तःकरणमा निश्चयात्मक बुद्धि हुँदैन।
श्लोक ४५
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन |
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ||२-४५||
Translation
वेदहरू तीन गुणका विषय हुन्, हे अर्जुन! तिमी तीन गुणभन्दा माथि उठ। द्वन्द्वरहित, नित्य सत्त्वमा स्थित, योगक्षेमको चिन्ता नगर्ने र आत्मवान् होऊ।
श्लोक ४६
यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके |
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ||२-४६||
Translation
सबैतिर पानीले भरिएको जलाशय हुँदा मानिसको सानो पोखरीमा जति प्रयोजन हुन्छ, आत्मज्ञानी ब्राह्मणको सबै वेदमा त्यति नै प्रयोजन हुन्छ।
श्लोक ४७
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन |
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ||२-४७||
Translation
कर्म गर्ने मात्र तिम्रो अधिकार छ, फलमा कहिल्यै होइन। तिमी कर्मफलको हेतु नबन र अकर्ममा पनि तिम्रो आसक्ति नहोस्।
श्लोक ४८
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय |
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ||२-४८||
Translation
हे धनञ्जय! आसक्ति त्यागेर तथा सिद्धि र असिद्धिमा समभाव राखेर योगमा स्थित भई कर्म गर। यो समभाव नै योग भनिन्छ।
श्लोक ४९
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय |
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ||२-४९||
Translation
यस बुद्धियोगको तुलनामा (सकाम) कर्म अत्यन्त निकृष्ट छ, त्यसैले हे धनञ्जय! बुद्धिको शरण लेऊ, फलको इच्छा गर्नेहरू कृपण (दीन) हुन्छन्।
श्लोक ५०
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते |
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ||२-५०||
Translation
बुद्धियोगयुक्त मनीषीहरू कर्मजन्य फल त्यागेर जन्मरूप बन्धनबाट मुक्त भई अनामय अर्थात् निर्दोष पद प्राप्त गर्छन्।
श्लोक ५१
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः |
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ||२-५१||
Translation
बुद्धियोगयुक्त मनीषीहरू कर्मजन्य फल त्यागेर जन्मरूप बन्धनबाट मुक्त भई अनामय अर्थात् निर्दोष पद प्राप्त गर्छन्।
श्लोक ५२
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति |
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ||२-५२||
Translation
जब तिम्रो बुद्धि मोहरूप दलदलबाट तर्छ, तब तिमी सुन्नुपर्ने र सुनेका सबै कुराबाट निर्वेद (वैराग्य) प्राप्त गर्नेछौ।
श्लोक ५३
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला |
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ||२-५३||
Translation
जब अनेक प्रकारका विषय सुनेर विचलित भएको तिम्रो बुद्धि आत्मस्वरूपमा अचल र स्थिर हुनेछ, तब तिमी (परमार्थ) योग प्राप्त गर्नेछौ।
श्लोक ५४
अर्जुन उवाच |
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव |
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ||२-५४||
Translation
अर्जुनले भने -- हे केशव! समाधिमा स्थित स्थिर बुद्धि भएका पुरुषको लक्षण के हो? स्थिर बुद्धि पुरुष कसरी बोल्छ, कसरी बस्छ, कसरी हिँड्छ?
श्लोक ५५
श्रीभगवानुवाच |
प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् |
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ||२-५५||
Translation
श्रीभगवानले भन्नुभयो -- हे पार्थ! जुन समय पुरुष मनमा रहेका सबै कामना त्याग्छ र आत्माबाटै आत्मामा सन्तुष्ट रहन्छ, त्यस समय उनी स्थितप्रज्ञ भनिन्छन्।
श्लोक ५६
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः |
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ||२-५६||
Translation
दुःखमा जसको मन उद्विग्न हुँदैन, सुखमा जसको स्पृहा निवृत्त भएको छ, जसको मनबाट राग, भय र क्रोध नष्ट भएका छन्, उनी स्थितप्रज्ञ मुनि भनिन्छन्।
श्लोक ५७
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् |
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ||२-५७||
Translation
जो सर्वत्र अति स्नेहबाट रहित भई शुभ तथा अशुभ वस्तु प्राप्त गरेर न प्रसन्न हुन्छ न द्वेष गर्छ, उनको प्रज्ञा प्रतिष्ठित (स्थिर) छ।
श्लोक ५८
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः |
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ||२-५८||
Translation
कछुवाले आफ्ना अङ्गहरू समेटेझैँ, जब यो पुरुषले सबैतिरबाट आफ्ना इन्द्रियहरूलाई विषयबाट परावृत्त गर्छ, तब उनको बुद्धि स्थिर हुन्छ।
श्लोक ५९
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः |
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ||२-५९||
Translation
निराहारी देही पुरुषबाट विषय त टाढा हुन्छन्, तर राग रहन्छ। परम तत्त्व देखेर यस पुरुषको राग पनि निवृत्त हुन्छ।
श्लोक ६०
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः |
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ||२-६०||
Translation
हे कौन्तेय! संयमको प्रयत्न गर्ने बुद्धिमान पुरुषको मनलाई पनि यी इन्द्रियहरूले बलपूर्वक हरण गर्छन्।
श्लोक ६१
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः |
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ||२-६१||
Translation
ती सबै इन्द्रियहरूलाई संयमित गरी युक्त र मत्पर हुनुपर्छ। जसको इन्द्रिय वशमा हुन्छ, उनको प्रज्ञा प्रतिष्ठित हुन्छ।
श्लोक ६२ र ६३
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते |
सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ||२-६२||
क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः |
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ||२-६३||
Translation
विषयको चिन्तन गर्ने पुरुषको त्यसमा आसक्ति हुन्छ, आसक्तिबाट इच्छा र इच्छाबाट क्रोध उत्पन्न हुन्छ। क्रोधबाट मोह र मोहबाट स्मृति विभ्रम हुन्छ। स्मृति भ्रमित हुँदा बुद्धिको नाश हुन्छ र बुद्धिको नाशबाट मानिस नष्ट हुन्छ।
श्लोक ६४
रागद्वेषविमुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् |
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ||२-६४||
Translation
आत्मसंयमी पुरुष रागद्वेषबाट रहित भई आफ्नो वशमा रहेका इन्द्रियद्वारा विषय भोग्दै प्रसाद (शान्ति) प्राप्त गर्छन्।
श्लोक ६५
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते |
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ||२-६५||
Translation
प्रसाद प्राप्त भएपछि सम्पूर्ण दुःखको अन्त हुन्छ र प्रसन्नचित्त पुरुषको बुद्धि शीघ्र स्थिर हुन्छ।
श्लोक ६६
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना |
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ||२-६६||
Translation
संयमरहित पुरुषलाई आत्मज्ञान हुँदैन र अयुक्तलाई भावना र ध्यानको क्षमता हुँदैन। भावना रहित पुरुषलाई शान्ति मिल्दैन। अशान्त पुरुषलाई सुख कहाँ?
श्लोक ६७
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते |
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ||२-६७||
Translation
पानीमा वायुले नावलाई हरण गरेझैँ, विषयमा विचरण गर्ने इन्द्रियहरूको बीचमा जुन इन्द्रियको अनुकरण मनले गर्छ, त्यसले नै प्रज्ञालाई हरण गर्छ।
श्लोक ६८
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः |
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ||२-६८||
Translation
त्यसैले हे महाबाहो! जसको इन्द्रियहरू विषयबाट पूर्णतः निगृहीत छन्, उनको प्रज्ञा प्रतिष्ठित छ।
श्लोक ६९
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी |
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ||२-६९||
Translation
सबै प्राणीका लागि जुन रात्रि हो, त्यसमा संयमी पुरुष जाग्छन् र जहाँ सबै प्राणी जाग्छन्, त्यो तत्त्वदर्शी मुनिका लागि रात्रि हो।
श्लोक ७०
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं
समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् |
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ||२-७०||
Translation
जसरी सबैतिरबाट परिपूर्ण अचल प्रतिष्ठा भएको समुद्रमा जल समाहित हुन्छ, त्यसरी नै जसको मनमा कामनाहरू विकार उत्पन्न नगरी समाहित हुन्छन्, उनी शान्ति प्राप्त गर्छन्, न कि भोगको कामना गर्ने पुरुष।
More than just reading—
Create your own meditative videos.
Transform sacred verses into beautiful, cinematic videos to share with the world. Choose your background, add chanting audio, and spread the light of the Gita in a modern format.
Download the app for these features
- High-quality background artwork
- Synced Sanskrit & Meaning text
- Immersive Chanting & Music
.jpg)
experience the deep immersion
Embark on a cinematic spiritual journey with the full version of Nitya Gita. High-quality chanting, authentic translations, and a peaceful meditation sanctuary in the palm of your hand.
