નિત્ય ગીતા
નિત્ય ગીતા
અધ્યાય 7

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

અથ સપ્તમોઽધ્યાય

30 વિભાગો
જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 1

શ્રીભગવાનુવાચ |

મય્યાસક્તમનાઃ પાર્થ યોગં યુઞ્જન્મદાશ્રયઃ |

અસંશયં સમગ્રં માં યથા જ્ઞાસ્યસિ તચ્છૃણુ ||૭-૧||

શ્રીભગવાનુવાચ

અનુવાદ

પૂર્ણ પરમેશ્વર ભગવાને કહ્યું: હે અર્જુન! હવે સાંભળ. મારા પ્રત્યે મનને અનન્ય રીતે અનુરક્ત રાખીને અને ભક્તિયોગની સાધના દ્વારા મને શરણાગત થઈને કેવી રીતે તું નિઃસંદેહ થઈને મને પૂર્ણપણે જાણી શકીશ.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 2

જ્ઞાનં તેઽહં સવિજ્ઞાનમિદં વક્ષ્યામ્યશેષતઃ |

યજ્જ્ઞાત્વા નેહ ભૂયોઽન્યજ્જ્ઞાતવ્યમવશિષ્યતે ||૭-૨||

અનુવાદ

હવે હું તારી સમક્ષ આ જ્ઞાન અને વિજ્ઞાન પૂર્ણપણે પ્રકટ કરીશ, જે જાણીને આ જગતમાં અન્ય કંઈ જાણવા યોગ્ય શેષ રહેતું નથી.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 3

મનુષ્યાણાં સહસ્રેષુ કશ્ચિદ્યતતિ સિદ્ધયે |

યતતામપિ સિદ્ધાનાં કશ્ચિન્માં વેત્તિ તત્ત્વતઃ ||૭-૩||

અનુવાદ

સહસ્ર મનુષ્યોમાંથી ભાગ્યે જ કોઈ એક સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરવા પ્રયાસ કરે છે અને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરનારાઓમાંથી પણ ભાગ્યે જ કોઈ એક જ મને વાસ્તવમાં જાણે છે.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 4

ભૂમિરાપોઽનલો વાયુઃ ખં મનો બુદ્ધિરેવ ચ |

અહંકાર ઇતીયં મે ભિન્ના પ્રકૃતિરષ્ટધા ||૭-૪||

અનુવાદ

પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ, મન, બુદ્ધિ અને અહંકાર—આ સર્વ મારી પ્રાકૃત શક્તિના આઠ તત્ત્વો છે.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 5

અપરેયમિતસ્ત્વન્યાં પ્રકૃતિં વિદ્ધિ મે પરામ્ |

જીવભૂતાં મહાબાહો યયેદં ધાર્યતે જગત્ ||૭-૫||

અનુવાદ

આવી ગૌણ મારી અપરા શક્તિ છે. પરંતુ તેનાથી ચડિયાતી, હે મહાભુજાઓવાળા અર્જુન, મારી પરા શક્તિ છે. આ જીવશક્તિ છે, જેમાં શરીરધારી આત્માઓનો સમાવેશ થાય છે જેઓ આ જગતમાં જીવનનો આધાર છે.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 6

એતદ્યોનીનિ ભૂતાનિ સર્વાણીત્યુપધારય |

અહં કૃત્સ્નસ્ય જગતઃ પ્રભવઃ પ્રલયસ્તથા ||૭-૬||

અનુવાદ

સર્વ જીવંત પ્રાણીઓનો ઉદ્ભવ મારી આ બે શક્તિઓમાંથી થાય છે, તે જાણ. હું સમગ્ર સૃષ્ટિનો સ્રોત છું અને મારામાં જ તે પુન: વિલીન થઈ જાય છે.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 7

મત્તઃ પરતરં નાન્યત્કિઞ્ચિદસ્તિ ધનઞ્જય |

મયિ સર્વમિદં પ્રોતં સૂત્રે મણિગણા ઇવ ||૭-૭||

અનુવાદ

હે અર્જુન, મારાથી શ્રેષ્ઠ અન્ય કંઈ નથી. જેવી રીતે મોતી દોરામાં ગૂંથાયેલાં રહે છે, તેવી રીતે સર્વ મારામાં આશ્રિત છે.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 8

રસોઽહમપ્સુ કૌન્તેય પ્રભાસ્મિ શશિસૂર્યયોઃ |

પ્રણવઃ સર્વવેદેષુ શબ્દઃ ખે પૌરુષં નૃષુ ||૭-૮||

અનુવાદ

હે કુંતીપુત્ર! હું જળમાં સ્વાદ છું અને સૂર્ય-ચંદ્રનો પ્રકાશ છું. હું વૈદિક મંત્રોમાં પવિત્ર ઉચ્ચારણ ॐ (ઓમ) છું; હું આકાશમાં ધ્વનિ છું અને મનુષ્યોમાં સામર્થ્ય છું.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 9

પુણ્યો ગન્ધઃ પૃથિવ્યાં ચ તેજશ્ચાસ્મિ વિભાવસૌ |

જીવનં સર્વભૂતેષુ તપશ્ચાસ્મિ તપસ્વિષુ ||૭-૯||

અનુવાદ

હું પૃથ્વીની શુદ્ધ સુગંધ છું અને અગ્નિમાં પ્રકાશ છું. હું સર્વ પ્રાણીઓનું જીવનબળ છું અને તપસ્વીઓનું તપ છું.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 10

બીજં માં સર્વભૂતાનાં વિદ્ધિ પાર્થ સનાતનમ્ |

બુદ્ધિર્બુદ્ધિમતામસ્મિ તેજસ્તેજસ્વિનામહમ્ ||૭-૧૦||

અનુવાદ

હે અર્જુન, જાણી લે કે હું સર્વ પ્રાણીઓનું સનાતન બીજ છું. હું બુદ્ધિશાળીઓની બુદ્ધિ છું અને તેજસ્વીઓનું તેજ છું.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 11

બલં બલવતાં ચાહં કામરાગવિવર્જિતમ્ |

ધર્માવિરુદ્ધો ભૂતેષુ કામોઽસ્મિ ભરતર્ષભ ||૭-૧૧||

અનુવાદ

હે ભરતવંશીઓમાં શ્રેષ્ઠ, હું બળવાન વ્યક્તિઓમાં કામના અને રાગથી રહિત બળ છું. હું એ કામક્રીડા છું જે ધર્મથી વિરુદ્ધ નથી અને શાસ્ત્રોની નિષિદ્ધ આજ્ઞાઓથી વિરુદ્ધ નથી.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 12

યે ચૈવ સાત્ત્વિકા ભાવા રાજસાસ્તામસાશ્ચ યે |

મત્ત એવેતિ તાન્વિદ્ધિ ન ત્વહં તેષુ તે મયિ ||૭-૧૨||

અનુવાદ

માયિક અસ્તિત્ત્વની ત્રણ અવસ્થાઓ—સાત્ત્વિક, રાજસી અને તામસી—મારી શક્તિ દ્વારા જ પ્રગટ થાય છે. તેઓ મારામાં છે, પરંતુ હું તેમનાથી પરે છું.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 13

ત્રિભિર્ગુણમયૈર્ભાવૈરેભિઃ સર્વમિદં જગત્ |

મોહિતં નાભિજાનાતિ મામેભ્યઃ પરમવ્યયમ્ ||૭-૧૩||

અનુવાદ

માયાના ત્રણ ગુણોથી મોહિત, આ સંસારના લોકો અવિનાશી અને શાશ્વત એવા મને જાણવા સમર્થ નથી.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 14

દૈવી હ્યેષા ગુણમયી મમ માયા દુરત્યયા |

મામેવ યે પ્રપદ્યન્તે માયામેતાં તરન્તિ તે ||૭-૧૪||

અનુવાદ

મારી દિવ્ય શક્તિ માયા, જે પ્રકૃતિનાં ત્રણ ગુણોથી બનેલી છે તેને પાર કરવી અતિ દુષ્કર છે. પરંતુ જે લોકો મને શરણાગત થાય છે, તે તેને સરળતાથી પાર કરી જાય છે.”

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 15

ન માં દુષ્કૃતિનો મૂઢાઃ પ્રપદ્યન્તે નરાધમાઃ |

માયયાપહૃતજ્ઞાના આસુરં ભાવમાશ્રિતાઃ ||૭-૧૫||

અનુવાદ

ચાર પ્રકારના લોકો મને શરણાગત થતા નથી—તેઓ જે અજ્ઞાની છે, તેઓ જે મને જાણવાનું સામર્થ્ય ધરાવતા હોવા છતાં પ્રમાદી રીતે તેમની નિકૃષ્ટ પ્રકૃતિનું અનુસરણ કરે છે, તેઓ જેમની બુદ્ધિ ભ્રમિત થઈ ગઈ છે, તેઓ જે આસુરી પ્રકૃતિ ધરાવે છે.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 16

ચતુર્વિધા ભજન્તે માં જનાઃ સુકૃતિનોઽર્જુન |

આર્તો જિજ્ઞાસુરર્થાર્થી જ્ઞાની ચ ભરતર્ષભ ||૭-૧૬||

અનુવાદ

હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ચાર પ્રકારના પવિત્ર લોકો મારી ભક્તિમાં લીન થાય છે—સંતપ્ત, જિજ્ઞાસુ, સંસારી સંપત્તિના પિપાસુ અને જેઓ જ્ઞાનમાં સ્થિત છે.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 17

તેષાં જ્ઞાની નિત્યયુક્ત એકભક્તિર્વિશિષ્યતે |

પ્રિયો હિ જ્ઞાનિનોઽત્યર્થમહં સ ચ મમ પ્રિયઃ ||૭-૧૭||

અનુવાદ

આમાંથી, હું તેમને શ્રેષ્ઠત્તમ માનું છે, જે જ્ઞાનપૂર્વક મને ભજે છે તથા દૃઢતાપૂર્વક અને અનન્ય રીતે મને સમર્પિત રહે છે. હું તેમને અતિ પ્રિય છું અને તેઓ મને અતિ પ્રિય છે.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 18

ઉદારાઃ સર્વ એવૈતે જ્ઞાની ત્વાત્મૈવ મે મતમ્ |

આસ્થિતઃ સ હિ યુક્તાત્મા મામેવાનુત્તમાં ગતિમ્ ||૭-૧૮||

અનુવાદ

વાસ્તવમાં, એ સર્વ જે મને સમર્પિત છે, તેઓ નિઃસંદેહ ઉદાર મનવાળા છે. પરંતુ જેઓ જ્ઞાનમાં સ્થિત છે, જે એકાગ્ર ચિત્ત છે, જેમની બુદ્ધિ મારામાં વિલીન થઈ ગઈ છે અને જે મને તેમનું સર્વોચ્ચ ધ્યેય માને છે, હું તેમને મારા આત્મા સમાન જ ગણું છે.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 19

બહૂનાં જન્મનામન્તે જ્ઞાનવાન્માં પ્રપદ્યતે |

વાસુદેવઃ સર્વમિતિ સ મહાત્મા સુદુર્લભઃ ||૭-૧૯||

અનુવાદ

અનેક જન્મોની આધ્યાત્મિક સાધનાઓ પશ્ચાત્ જે મનુષ્ય જ્ઞાનથી સંપન્ન થાય છે, તે મને સર્વેસર્વા માનીને મારા શરણમાં આવે છે. આવા મહાત્મા અત્યંત દુર્લભ હોય છે.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 20

કામૈસ્તૈસ્તૈર્હૃતજ્ઞાનાઃ પ્રપદ્યન્તેઽન્યદેવતાઃ |

તં તં નિયમમાસ્થાય પ્રકૃત્યા નિયતાઃ સ્વયા ||૭-૨૦||

અનુવાદ

જેની બુદ્ધિ માયિક કામનાઓથી હરાઈ ગઈ છે, તેઓ સ્વર્ગીય દેવોને શરણે જાય છે. પોતાની પ્રકૃતિને અનુસરીને તેઓ દેવતાઓની પૂજા કરે છે અને આ દેવતાઓને રીઝવવાના આશયથી કર્મકાંડ કરે છે.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 21

યો યો યાં યાં તનું ભક્તઃ શ્રદ્ધયાર્ચિતુમિચ્છતિ |

તસ્ય તસ્યાચલાં શ્રદ્ધાં તામેવ વિદધામ્યહમ્ ||૭-૨૧||

અનુવાદ

દેવતાના જે કોઈપણ સ્વરૂપની ભક્ત શ્રદ્ધાપૂર્વક આરાધના કરવા ઈચ્છે છે, હું એવા ભક્તની શ્રદ્ધાને તે સ્વરૂપમાં દૃઢ કરું છું.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 22

સ તયા શ્રદ્ધયા યુક્તસ્તસ્યારાધનમીહતે |

લભતે ચ તતઃ કામાન્મયૈવ વિહિતાન્હિ તાન્ ||૭-૨૨||

અનુવાદ

શ્રદ્ધાથી સંપન્ન ભક્ત કોઈ ચોક્કસ દેવતાની આરાધના કરે છે અને વાંછિત પદાર્થ પ્રાપ્ત કરે છે. પરંતુ વાસ્તવમાં હું જ આ ફળોની વ્યવસ્થા કરું છે.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 23

અન્તવત્તુ ફલં તેષાં તદ્ભવત્યલ્પમેધસામ્ |

દેવાન્દેવયજો યાન્તિ મદ્ભક્તા યાન્તિ મામપિ ||૭-૨૩||

અનુવાદ

પરંતુ આ અલ્પજ્ઞાનીઓને પ્રાપ્ત થયેલું ફળ નાશવંત હોય છે. જેઓ સ્વર્ગીય દેવતાઓની પૂજા કરે છે તેઓ સ્વર્ગલોકમાં જાય છે, જયારે મારા ભક્તો મારા ધામને પ્રાપ્ત કરે છે.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 24

અવ્યક્તં વ્યક્તિમાપન્નં મન્યન્તે મામબુદ્ધયઃ |

પરં ભાવમજાનન્તો મમાવ્યયમનુત્તમમ્ ||૭-૨૪||

અનુવાદ

અલ્પજ્ઞાનીઓ માને છે કે હું, પૂર્ણ પુરુષોત્તમ શ્રીકૃષ્ણ, પૂર્વે નિરાકાર હતો અને હવે આ સાકાર સ્વરૂપ ધારણ કર્યું છે. તેઓ મારી અવિનાશી અને સર્વોત્કૃષ્ટ પ્રકૃતિને જાણી શકતા નથી.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 25

નાહં પ્રકાશઃ સર્વસ્ય યોગમાયાસમાવૃતઃ |

મૂઢોઽયં નાભિજાનાતિ લોકો મામજમવ્યયમ્ ||૭-૨૫||

અનુવાદ

મારી દિવ્ય યોગમાયાથી આચ્છાદિત હોવાથી હું બધાની સમક્ષ પ્રગટ થતો નથી. તેથી, મૂઢ લોકો જે જ્ઞાનથી રહિત છે, તેઓ જાણતા નથી કે હું અજન્મા અને અવિનાશી છું.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 26

વેદાહં સમતીતાનિ વર્તમાનાનિ ચાર્જુન |

ભવિષ્યાણિ ચ ભૂતાનિ માં તુ વેદ ન કશ્ચન ||૭-૨૬||

અનુવાદ

હે અર્જુન, હું ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય જાણું છે અને હું સર્વ જીવોને જાણું છું; પરંતુ મને કોઈ જાણતું નથી.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 27

ઇચ્છાદ્વેષસમુત્થેન દ્વન્દ્વમોહેન ભારત |

સર્વભૂતાનિ સમ્મોહં સર્ગે યાન્તિ પરન્તપ ||૭-૨૭||

અનુવાદ

હે ભરતવંશી, ઈચ્છા અને ઘૃણાનો દ્વન્દ્વ મોહમાંથી ઉદ્ભવે છે. હે શત્રુઓના વિજેતા, આ માયિક ક્ષેત્રના સર્વ જીવો આના દ્વારા સંમોહિત થાય છે.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 28

યેષાં ત્વન્તગતં પાપં જનાનાં પુણ્યકર્મણામ્ |

તે દ્વન્દ્વમોહનિર્મુક્તા ભજન્તે માં દૃઢવ્રતાઃ ||૭-૨૮||

અનુવાદ

પરંતુ જે વ્યક્તિઓના પાપ તેમના પવિત્ર કર્મો કરવાના કારણે નષ્ટ થઈ ગયા છે, તેઓ આ દ્વૈતના મોહમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે. આવા મનુષ્યો મને દૃઢ નિશ્ચય સાથે ભજે છે.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 29

જરામરણમોક્ષાય મામાશ્રિત્ય યતન્તિ યે |

તે બ્રહ્મ તદ્વિદુઃ કૃત્સ્નમધ્યાત્મં કર્મ ચાખિલમ્ ||૭-૨૯||

અનુવાદ

જેઓ મારું શરણ ગ્રહણ કરે છે, વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુમાંથી મુક્તિ મેળવવા પ્રયત્ન કરે છે, તેઓ બ્રહ્મ, પોતાનો આત્મા અને કાર્મિક ગતિવિધિના સમગ્ર ક્ષેત્રને જાણી લે છે.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

શ્લોક 30

સાધિભૂતાધિદૈવં માં સાધિયજ્ઞં ચ યે વિદુઃ |

પ્રયાણકાલેઽપિ ચ માં તે વિદુર્યુક્તચેતસઃ ||૭-૩૦||

અનુવાદ

જેઓ મને અધિભૂત (માયાનું ક્ષેત્ર) અને અધિદૈવ (સ્વર્ગીય દેવો) તેમજ અધિયજ્ઞ (સર્વ યજ્ઞ-કાર્યના સ્વામી)નાં સિદ્ધાંતોના મૂળ શાસક તરીકે જાણે છે, તેવા પ્રબુદ્ધ જીવાત્માઓ મૃત્યુ સમયે પણ સંપૂર્ણ રીતે મારી ચેતનાથી યુક્ત રહે છે.

ૐ તત્સદિતિ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતા સુપનિષત્સુ બ્રહ્મવિદ્યામ્ યોગશાસ્ત્રે શ્રીકૃષ્ણાર્જુનસંવદે જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગો નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ

માત્ર વાંચવા કરતાં પણ વધુ—
તમારા પોતાના ધ્યાન વીડિયો બનાવો.

પવિત્ર શ્લોકોને વિશ્વ સાથે શેર કરવા માટે સુંદર, સિનેમેટિક વીડિયોમાં ફેરવો. તમારી પૃષ્ઠભૂમિ પસંદ કરો, મંત્રોચ્ચાર ઓડિયો ઉમેરો અને આધુનિક ફોર્મેટમાં ગીતાના પ્રકાશને ફેલાવો.

આ સુવિધાઓ માટે એપ ડાઉનલોડ કરો

  • ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી પૃષ્ઠભૂમિ કલાકૃતિ
  • સિંક્રનાઇઝ્ડ સંસ્કૃત અને અર્થ લખાણ
  • મનમોહક મંત્રોચ્ચાર અને સંગીત
Video Generation Preview

ઊંડા નિમજ્જનનો અનુભવ કરો

નિત્ય ગીતાના સંપૂર્ણ સંસ્કરણ સાથે સિનેમેટિક આધ્યાત્મિક યાત્રા શરૂ કરો. ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા મંત્રોચ્ચાર, અધિકૃત અનુવાદો અને તમારા હાથની હથેળીમાં શાંતિપૂર્ણ ધ્યાન અભયારણ્ય.

એન્ડ્રોઇડ માટે ડાઉનલોડ કરો View App Guide