ध्यानयोग
अथ षष्ठोऽध्यायः
श्लोक १
श्रीभगवानुवाच |
अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः |
स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ||६-१||
Translation
।।६.१।। श्रीभगवान्ले भन्नुभयो -- जो पुरुष कर्मफलको आश्रय नलिई आफ्नो कर्तव्य कर्म गर्दछ, उही संन्यासी र योगी हो, न कि त्यो जसले केवल अग्नि र क्रियाहरूको त्याग गरेको छ।।
श्लोक २
यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव |
न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन ||६-२||
Translation
।।६.२।। हे पाण्डव ! जसलाई शास्त्रज्ञहरू संन्यास भन्दछन्, त्यसैलाई तिमी योग बुझ; किनकि संकल्पहरूलाई नत्याग्ने कुनै पनि पुरुष योगी हुन सक्दैन।।
श्लोक ३
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते |
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ||६-३||
Translation
।।६.३।। योगमा आरूढ हुने इच्छा राख्ने मुनिका लागि कर्म गर्नु नै साधन भनिएको छ र योगारूढ भइसकेपछि त्यही पुरुषका लागि शम (शान्ति वा संकल्प-संन्यास) नै साधन भनिएको छ।।
श्लोक ४
यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते |
सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ||६-४||
Translation
।।६.४।। जब साधक न त इन्द्रियका विषयहरूमा र न त कर्महरूमा नै आसक्त हुन्छ, तब सबै संकल्पहरू त्याग्ने त्यस पुरुषलाई योगारूढ भनिन्छ।।
श्लोक ५
उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् |
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ||६-५||
Translation
।।६.५।। मानिसले स्वयं आफ्नो उद्धार गर्नुपर्दछ र आफ्नो अध:पतन गर्नु हुँदैन; किनकि आत्मा नै आत्माको मित्र हो र आत्मा नै आत्माको शत्रु हो।।
श्लोक ६
बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः |
अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ||६-६||
Translation
।।६.६।। जसले आत्मालाई (मन र इन्द्रियहरूलाई) आफ्नो वशमा पारेको छ, त्यस पुरुषको आत्मा उसको मित्र हुन्छ, तर जसले आत्मालाई जितेको छैन, उसको आत्मा शत्रुझैँ शत्रुतामा रहन्छ।।
श्लोक ७ र ८
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः |
शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ||६-७||
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः |
युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ||६-८||
Translation
।।६.७।। शीत-उष्ण, सुख-दुःख तथा मान-अपमानमा जो प्रशान्त रहन्छ, त्यस्ता जितात्मा पुरुषका लागि परमात्मा सम्यक् रूपले स्थित हुनुहुन्छ, अर्थात् आत्मरूपले विद्यमान हुनुहुन्छ।। ।।६.८।। जो योगी ज्ञान र विज्ञानले तृप्त छ, जो विकाररहित (कूटस्थ) र जितेन्द्रिय छ, जसका लागि माटो, ढुङ्गा र सुन समान छन्, उनी नै परमात्मासँग युक्त योगी कहलिन्छन्।।
श्लोक ९
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु |
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ||६-९||
Translation
।।६.९।। जो पुरुष सुहृद, मित्र, शत्रु, उदासीन, मध्यस्थ, द्वेषी, बन्धुबान्धव, धर्मात्मा र पापीहरूमा पनि समान भाव राख्दछ, उनी नै श्रेष्ठ हुन्।।
श्लोक १०
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः |
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ||६-१०||
Translation
।।६.१०।। शरीर र मनलाई संयमित गरेको योगीले एकान्त स्थानमा एक्लै बसेर, आशा र परिग्रहबाट मुक्त भई निरन्तर मनलाई आत्मामा स्थिर गर्नुपर्दछ।।
श्लोक ११ र १२
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः |
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ||६-११||
तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः |
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ||६-१२||
Translation
।।६.११।। शुद्ध भूमिमा कुश, मृगछाला र त्यसमाथि वस्त्र राखेर, न धेरै अग्लो न धेरै होचो, आफ्नो आसन स्थिर रूपले स्थापना गरेर।। ।।६.१२।। त्यहाँ बसेर मनलाई एकाग्र गरी, चित्त र इन्द्रियहरूको क्रियालाई वशमा राखेर आत्मशुद्धिका लागि योगको अभ्यास गर्नुपर्दछ।।
श्लोक १३ र १४
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः |
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ||६-१३||
प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः |
मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ||६-१४||
Translation
।।६.१३।। शरीर, टाउको र घाँटीलाई समान र अचल राखेर स्थिर भई, अन्य दिशातिर नहेरी आफ्नो नासिकाको अग्रभागलाई हेर्दै।। ।।६.१४।। प्रशान्त अन्तःकरण, निर्भय र ब्रह्मचर्य व्रतमा स्थित भई, मनलाई संयमित गरेर चित्तलाई ममाथि लगाएर मलाई नै परम लक्ष्य सम्झी बस्नुपर्दछ।।
श्लोक १५
युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः |
शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ||६-१५||
Translation
।।६.१५।। यसरी सदा मनलाई स्थिर गर्ने प्रयास गरिरहने संयमित मनको योगी ममा स्थित परम निर्वाण (मोक्ष) स्वरूप शान्तिलाई प्राप्त गर्दछ।।
श्लोक १६
नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः |
न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ||६-१६||
Translation
।।६.१६।। तर, हे अर्जुन ! यो योग त्यस पुरुषका लागि सम्भव छैन, जो धेरै खाने वा बिल्कुल नखाने छ, तथा जो धेरै सुत्ने वा सदा जाग्राम रहने छ।।
श्लोक १७
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु |
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ||६-१७||
Translation
।।६.१७।। त्यस पुरुषका लागि योग दुःखनाशक हुन्छ, जो युक्त आहार र विहार गर्ने, कर्ममा यथायोग्य चेष्टा गर्ने र परिमित सुत्ने तथा जाग्राम रहने गर्दछ।।
श्लोक १८
यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते |
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ||६-१८||
Translation
।।६.१८।। वशमा पारिएको चित्त जुन समयमा आफ्नो स्वरूपमा नै स्थित हुन्छ र स्वयं सम्पूर्ण पदार्थहरूबाट निःस्पृह हुन्छ, त्यस समयमा ऊ योगी भनिन्छ।।
श्लोक १९
यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता |
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ||६-१९||
Translation
।।६.१९।। जस्तै हावा नचल्ने ठाउँमा राखिएको दियोको ज्योति चल्दैन, योगको अभ्यास गर्ने यतचित्त योगीको चित्तको उपमा त्यस्तै दिइएको छ।।
श्लोक २०, २१, २२, २३
यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया |
यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ||६-२०||
सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् |
वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ||६-२१||
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः |
यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ||६-२२||
तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् |
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ||६-२३||
Translation
।।६.२०।। योगको सेवन गर्नाले जुन अवस्थामा निरुद्ध चित्त उपराम हुन्छ र जुन अवस्थामा स्वयं आफूभित्रै आफूलाई देख्दै आत्मामा सन्तुष्ट हुन्छ।। ।।६.२१।। जुन सुख आत्यन्तिक, अतीन्द्रिय र बुद्धिग्राह्य छ, त्यस सुखको जुन अवस्थामा अनुभव गर्दछ र जुन सुखमा स्थित भएर यो ध्यानयोगी कहिल्यै तत्त्वबाट विचलित हुँदैन।। ।।६.२२।। जुन लाभ प्राप्त भएपछि त्यसभन्दा ठूलो अर्को लाभ केही छैन भन्ने ठान्दछ र जसमा स्थित भएर ठूलो दुःखले पनि विचलित हुँदैन।। ।।६.२३।। दुःखको संयोगबाट वियोग हुनु नै 'योग' हो, त्यसलाई जान्नुपर्दछ। त्यो योग नथाकेको चित्तले निश्चयपूर्वक अभ्यास गर्नुपर्दछ।।
श्लोक २४ र २५
सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः |
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ||६-२४||
शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया |
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ||६-२५||
Translation
।।६.२४।। संकल्पबाट उत्पन्न समस्त कामनाहरूलाई नि:शेष रूपले परित्याग गरी मनद्वारा इन्द्रिय समुदायलाई सबैतिरबाट सम्यक् प्रकारले वशमा गरेर।। ।।६.२५।। बिस्तारै-बिस्तारै धैर्ययुक्त बुद्धिद्वारा योगीले उपरामता प्राप्त गर्नुपर्दछ; मनलाई आत्मामा स्थित गरेर अरू केही पनि चिन्तन गर्नु हुँदैन।।
श्लोक २६
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् |
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ||६-२६||
Translation
।।६.२६।। यो चंचल र अस्थिर मन जुन-जुन कारणले विषयहरूमा विचरण गर्दछ, तीबाट संयमित गरेर यसलाई आत्माकै वशमा ल्याउनुपर्दछ।।
श्लोक २७
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् |
उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ||६-२७||
Translation
।।६.२७।। जसको मन प्रशान्त छ, जो पापरहित छ र जसको रजोगुण शान्त भएको छ, यस्तो ब्रह्मरूप भएको योगीलाई उत्तम सुख प्राप्त हुन्छ।।
श्लोक २८
युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः |
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ||६-२८||
Translation
।।६.२८।। यसरी मनलाई सदा आत्मामा स्थिर गर्ने योग गर्ने पापरहित योगीले सुखपूर्वक ब्रह्मसंस्पर्शको परम सुख प्राप्त गर्दछ।।
श्लोक २९
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि |
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ||६-२९||
Translation
।।६.२९।। योगयुक्त अन्तःकरण भएको र सर्वत्र समदर्शी योगी आत्मालाई सबै प्राणीहरूमा र प्राणीमात्रलाई आत्मामा देख्दछ।।
श्लोक ३०
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति |
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ||६-३०||
Translation
।।६.३०।। जो पुरुष मलाई सर्वत्र देख्दछ र सबैलाई ममा देख्दछ, त्यसका लागि म नष्ट हुँदिन र ऊ मबाट वियुक्त हुँदैन।।
श्लोक ३१
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः |
सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ||६-३१||
Translation
।।६.३१।। जो पुरुष एकत्व भावमा स्थित भई सम्पूर्ण प्राणीहरूमा स्थित मलाई भजन्छ, त्यो योगी सबै प्रकारले रहँदा पनि ममै स्थित रहन्छ।।
श्लोक ३२
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन |
सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ||६-३२||
Translation
।।६.३२।। हे अर्जुन ! जो पुरुष आफू समान सर्वत्र सम देख्दछ, चाहे त्यो सुख होस् वा दुःख, त्यो योगी परम मानिएको छ।।
श्लोक ३३
अर्जुन उवाच |
योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन |
एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ||६-३३||
Translation
।।६.३३।। अर्जुनले भने -- हे मधुसूदन ! जुन यो साम्य योग तपाईंले भन्नुभयो, मनको चञ्चलताका कारण म यसको चिरस्थायी स्थिति देख्दिनँ।।
श्लोक ३४
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद् दृढम् |
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ||६-३४||
Translation
।।६.३४।। किनकि हे कृष्ण ! यो मन चंचल, प्रमथन स्वभावको, बलवान् र दृढ छ; यसलाई वशमा पार्नु म हावालाई रोक्नुजस्तै अति दुष्कर मान्दछु।।
श्लोक ३५
श्रीभगवानुवाच |
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् |
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ||६-३५||
Translation
।।६.३५।। श्रीभगवान्ले भन्नुभयो -- हे महाबाहो ! नि:सन्देह मन चंचल र कठिनताले वशमा हुने खालको छ; तर, हे कुन्तीपुत्र ! यसलाई अभ्यास र वैराग्यद्वारा वशमा गर्न सकिन्छ।।
श्लोक ३६
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः |
वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ||६-३६||
Translation
।।६.३६।। असंयत मन भएको पुरुषद्वारा योग प्राप्त हुनु कठिन छ, तर स्वाधीन मन भएका प्रयत्नशील पुरुषद्वारा उपायले योग प्राप्त हुनु सम्भव छ, यो मेरो मत हो।।
श्लोक ३७
अर्जुन उवाच |
अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः |
अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ||६-३७||
Translation
।।६.३७।। अर्जुनले भने -- हे कृष्ण ! जसको मन योगबाट चलायमान भएको छ, यस्तो अपूर्ण प्रयत्नवाला श्रद्धायुक्त पुरुष योगको सिद्धि नपाएर कुन गतिमा पुग्दछ?
श्लोक ३८
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति |
अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ||६-३८||
Translation
।।६.३८।। हे महाबाहो ! के त्यो ब्रह्मको मार्गमा मोहित तथा आश्रयरहित पुरुष छिन्न-भिन्न भएको बादलझैँ दुवैतिरबाट भ्रष्ट भएर नष्ट त हुँदैन?
श्लोक ३९
एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः |
त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ||६-३९||
Translation
।।६.३९।। हे कृष्ण ! मेरो यो संशयलाई नि:शेष रूपले छेदन (निराकरण) गर्न तपाईं नै योग्य हुनुहुन्छ; किनकि तपाईंबाहेक अरू कसैले यस संशयको छेदन गर्न सक्दैन।।
श्लोक ४०
श्रीभगवानुवाच |
पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते |
न हि कल्याणकृत्कश्चिद् दुर्गतिं तात गच्छति ||६-४०||
Translation
।।६.४०।। श्रीभगवान्ले भन्नुभयो -- हे पार्थ ! त्यस पुरुषको न त यस लोकमा र न परलोकमा नै विनाश हुन्छ; हे तात ! कुनै पनि शुभ कर्म गर्ने पुरुष दुर्गतिमा पर्दैन।।
श्लोक ४१
प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः |
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ||६-४१||
Translation
।।६.४१।। योगभ्रष्ट पुरुष पुण्यवानहरूको लोक प्राप्त गरी त्यहाँ धेरै समयसम्म वास गरेर शुद्ध आचरण भएका श्रीमन्त (धनवान) पुरुषहरूको घरमा जन्म लिन्छ।।
श्लोक ४२
अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् |
एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ||६-४२||
Translation
।।६.४२।। अथवा, साधक ज्ञानवान् योगीहरूको नै कुलमा जन्म लिन्छ, तर यस्तो जन्म यस लोकमा नि:संदेह अति दुर्लभ छ।।
श्लोक ४३
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् |
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ||६-४३||
Translation
।।६.४३।। हे कुरुनन्दन ! त्यो पुरुष त्यहाँ पूर्व देहमा प्राप्त गरेको ज्ञानले सम्पन्न भई योगसंसिद्धिका लागि त्यसभन्दा पनि बढी प्रयत्न गर्दछ।।
श्लोक ४४
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः |
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ||६-४४||
Translation
।।६.४४।। त्यही पूर्वाभ्यासका कारण ऊ अवश भएर योगतर्फ आकर्षित हुन्छ। योगको जो केवल जिज्ञासु छ, उसले पनि शब्दब्रह्मको अतिक्रमण गर्दछ।।
श्लोक ४५
प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः |
अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ||६-४५||
Translation
।।६.४५।। तर प्रयत्नपूर्वक अभ्यास गर्ने योगी सम्पूर्ण पापहरूबाट शुद्ध भई अनेक जन्महरूमा सिद्ध हुँदै तब परम गतिलाई प्राप्त गर्दछ।।
More than just reading—
Create your own meditative videos.
Transform sacred verses into beautiful, cinematic videos to share with the world. Choose your background, add chanting audio, and spread the light of the Gita in a modern format.
Download the app for these features
- High-quality background artwork
- Synced Sanskrit & Meaning text
- Immersive Chanting & Music
.jpg)
experience the deep immersion
Embark on a cinematic spiritual journey with the full version of Nitya Gita. High-quality chanting, authentic translations, and a peaceful meditation sanctuary in the palm of your hand.
