ক্ষেত্র-ক্ষেত্রজ্ঞবিভাগযোগ

অৰ্জুন উবাচ |

প্ৰকৃতিং পুৰুষং চৈব ক্ষেত্ৰং ক্ষেত্ৰজ্ঞমেব চ |

এতদ্বেদিতুমিচ্ছামি জ্ঞানং জ্ঞেয়ং চ কেশব ||১৩-১||

শ্ৰীভগৱানুবাচ |

ইদং শৰীৰং কৌন্তেয় ক্ষেত্ৰমিত্যভিধীয়তে |

এতদ্যো বেত্তি তং প্ৰাহুঃ ক্ষেত্ৰজ্ঞ ইতি তদ্বিদঃ ||১৩-২||

ক্ষেত্ৰজ্ঞং চাপি মাং বিদ্ধি সৰ্বক্ষেত্ৰেষু ভাৰত |

ক্ষেত্ৰক্ষেত্ৰজ্ঞয়োৰ্জ্ঞানং যত্তজ্জ্ঞানং মতং মম ||১৩-৩||

তৎক্ষেত্ৰং যচ্চ যাদৃক্ষ যদ্বিকাৰি যতশ্চ যৎ |

স চ যো যতপ্ৰভাৱশ্চ তৎসমাসেন মে শৃণু ||১৩-৪||

ঋষিভিৰ্বহুধা গীতং ছন্দোভিৰ্বিবিধৈঃ পৃথক্ |

ব্ৰহ্মসূত্ৰপদৈশ্চৈব হেতুমদ্ভিবিনশ্চিতৈঃ ||১৩-৫||

মহাভূতান্যহংকাৰো বুদ্ধিব্যক্তমেব চ |

ইন্দ্ৰিয়াণি দশৈকং চ পঞ্চ চেন্দ্ৰিয়গোচৰাঃ ||১৩-৬||

ইচ্ছা দ্বেষঃ সুখং দুঃখং সংঘাতশ্চেতনা ধৃতিঃ |

এতৎক্ষেত্ৰং সমাসেন সবিকাৰমুদাহৃতম্ ||১৩-৭||

অমানিত্বমদম্ভিত্বমহিংসা ক্ষান্তিৰাৰ্জৱম্ |

আচাৰ্যোপাসনং শৌচং স্থৈৰ্যমাত্মবিনিগ্ৰহঃ ||১৩-৮||

ইন্দ্ৰিয়াৰ্থেষু বৈৰাগ্যমনহংকাৰ এৱ চ |

জন্মমৃত্যুজৰাব্যাধিদুঃখদোষানুদর্শনম্ ||১৩-৯||

অসক্তিৰনভিষ্বঙ্গঃ পুত্ৰদাৰগৃহাদিষু |

নিত্যং চ সমচিত্তত্বমিষ্টানিষ্টোপপত্তিষু ||১৩-১০||

ময়ি চানন্যযোগেন ভক্তিৰব্যভিচাৰিণী |

বিৱিক্তদেশসেৱিত্বমৰতিৰ্জনসংসদি ||১৩-১১||

অধ্যাত্মজ্ঞাননিত্যত্বং তত্ত্বজ্ঞানার্থদৰ্শনম্ |

এতজ্জ্ঞানমিতি প্ৰোক্তমজ্ঞানং যদতোঽন্যথা ||১৩-১২||

জ্ঞেয়ং যত্তৎপ্ৰবক্ষ্যামি যজ্ঞাত্বামৃতমশ্নুতে |

অনাদিমৎপৰং ব্ৰহ্ম ন সত্তন্নাসদুচ্যতে ||১৩-১৩||

সৰ্বতঃ পাণিপাদং তৎসৰ্বতোঽক্ষিশিৰোমুখম্ |

সৰ্বতঃ শ্ৰুতিমল্লোকে সৰ্বমাবৃত্য তিষ্ঠতি ||১৩-১৪||

সৰ্বেন্দ্ৰিয়গুণাভাসং সৰ্বেন্দ্ৰিয়বিবৰ্জিতম্ |

অসক্তং সৰ্বভৃচ্চৈব নিৰ্গুণং গুণভোক্তৃ চ ||১৩-১৫||

বহিৰন্তশ্চ ভূতানামচৰং চৰমেৱ চ |

সূক্ষ্মত্বাত্তদবিজ্ঞেয়ং দূৰস্থং চান্তিকে চ তৎ ||১৩-১৬||

অবিভক্তং চ ভূতেষু বিভক্তমিৱ চ স্থিতম্ |

ভূতভর্তৃ চ তজ্ঞেয়ং গ্ৰসিষ্ণু প্ৰভৱিষ্ণু চ ||১৩-১৭||

জ্যোতিষামপি তজ্জ্যোতিস্তমসঃ পৰমুচ্যতে |

জ্ঞানং জ্ঞেয়ং জ্ঞানগম্যং হৃদি সৰ্বস্য বিষ্ঠিতম্ ||১৩-১৮||

ইতি ক্ষেত্ৰং তথা জ্ঞানং জ্ঞেয়ং চোক্তং সমাসতঃ |

মদ্ভক্ত এতদ্বিজ্ঞায় মদ্ভাৱায়োপপদ্যতে ||১৩-১৯||

প্ৰকৃতিং পুৰুষং চৈব বিদ্ধ্যনাদী উভাবপি |

বিকারাংশ্চ গুণাংশ্চৈব বিদ্ধি প্ৰকৃতিসম্ভৱান্ ||১৩-২০||

কাৰ্যকৰণকৰ্তৃত্বে হেতুঃ প্ৰকৃতিৰুচ্যতে |

পুৰুষঃ সুখদুঃখানাং ভোক্তৃত্বে হেতুরুচ্যতে ||১৩-২১||

পুৰুষঃ প্ৰকৃতিস্থো হি ভুঙক্তে প্ৰকৃতিজান্ গুণান্ |

কাৰণং গুণসঙ্গোঽস্য সদসদ্যোনিজন্মসু ||১৩-২২||

উপদ্ৰষ্টানুমন্তা চ ভৰ্তা ভোক্তা মহেশ্বৰঃ |

পৰমাত্মেতি চাপ্যুক্তো দেহেঽস্মিন্পুৰুষঃ পৰঃ ||১৩-২৩||

য এবং বেত্তি পুৰুষং প্ৰকৃতিং চ গুণৈঃ সহ |

সৰ্বথা বৰ্তমানোঽপি ন স ভূয়োঽভিজায়তে ||১৩-২৪||

ধ্যানেনাত্মনি পশ্যন্তি কেচিদাত্মানমাত্মনা |

অন্যে সাঙ্খ্যেন যোগেন কৰ্মযোগেন চাপৰে ||১৩-২৫||

অন্যে ত্বেবমজানন্তঃ শ্ৰুত্বান্যভ্য উপাসতে |

তেঽপি চাতিতরন্ত্যেৱ মৃত্যুং শ্ৰুতিপৰায়ণাঃ ||১৩-২৬||

যাবৎসংজায়তে কিঞ্চিৎসত্ত্বং স্থাৱৰজঙ্গমম্ |

ক্ষেত্ৰক্ষেত্ৰজ্ঞসংযোগাত্তদ্বিদ্ধি ভৰতৰ্ষভ ||১৩-২৭||

সমং সৰ্বেষু ভূতেষু তিষ্ঠন্তং পৰমেশ্বৰম্ |

বিনশ্যৎস্ববিনশ্যন্তং যঃ পশ্যতি স পশ্যতি ||১৩-২৮||

সমং পশ্যন্হি সৰ্বত্ৰ সমৱস্থিতমীশ্বৰম্ |

ন হিনস্ত্যাত্মনাত্মানং ততো যাতি পৰাং গতিম্ ||১৩-২৯||

প্ৰকৃত্যৈৱ চ কৰ্মাণি ক্ৰিয়মাণানি সৰ্বশঃ |

যঃ পশ্যতি তথাত্মানমকৰ্তাৰং স পশ্যতি ||১৩-৩০||

যদা ভূতপৃথগ্ভাৱমেকস্থমনুপশ্যতি |

তত এৱ চ বিস্তাৰং ব্ৰহ্ম সম্পদ্যতে তদা ||১৩-৩১||

অনাদিত্বান্নিৰ্গুণত্বাৎপৰমাত্মায়মব্যয়ঃ |

শৰীৰস্থোঽপি কৌন্তেয় ন কৰোতি ন লিপ্যতে ||১৩-৩২||

যথা সৰ্বগতং সৌক্ষ্ম্যাদাকাশং নোপলিপ্যতে |

সৰ্বত্ৰাৱস্থিতো দেহে তথাত্মা নোপলিপ্যতে ||১৩-৩৩||

যথা প্ৰকাশয়ত্যেকঃ কৃৎস্নং লোকমিমং ৰবিঃ |

ক্ষেত্ৰং ক্ষেত্ৰী তথা কৃৎস্নং প্ৰকাশয়তি ভাৰত ||১৩-৩৪||

ক্ষেত্ৰক্ষেত্ৰজ্ঞয়োৰেৱমন্তৰং জ্ঞানচক্ষুষা |

ভূতপ্ৰকৃতিমোক্ষং চ যে বিদুর্যান্তি তে পৰম্ ||১৩-৩৫||