ক্ষেত্র-ক্ষেত্রজ্ঞবিভাগযোগ
অথ ত্রয়োদশোহধ্যায়ঃ
শ্লোক ১
অৰ্জুন উবাচ |
প্ৰকৃতিং পুৰুষং চৈব ক্ষেত্ৰং ক্ষেত্ৰজ্ঞমেব চ |
এতদ্বেদিতুমিচ্ছামি জ্ঞানং জ্ঞেয়ং চ কেশব ||১৩-১||
Translation
অৰ্জুনে ক’লে -- হে কেশৱ! মই প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষ, ক্ষেত্ৰ আৰু ক্ষেত্ৰজ্ঞ তথা জ্ঞান আৰু জ্ঞেয়ক জানিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।
শ্লোক ২
শ্ৰীভগৱানুবাচ |
ইদং শৰীৰং কৌন্তেয় ক্ষেত্ৰমিত্যভিধীয়তে |
এতদ্যো বেত্তি তং প্ৰাহুঃ ক্ষেত্ৰজ্ঞ ইতি তদ্বিদঃ ||১৩-২||
Translation
শ্ৰীভগৱানে ক’লে -- হে কৌন্তেয়! এই শৰীৰক ক্ষেত্ৰ বুলি কোৱা হয় আৰু যিয়ে ইয়াক জানে, তেওঁক তত্ত্বজ্ঞসকলে ক্ষেত্ৰজ্ঞ বুলি কয়।
শ্লোক ৩
ক্ষেত্ৰজ্ঞং চাপি মাং বিদ্ধি সৰ্বক্ষেত্ৰেষু ভাৰত |
ক্ষেত্ৰক্ষেত্ৰজ্ঞয়োৰ্জ্ঞানং যত্তজ্জ্ঞানং মতং মম ||১৩-৩||
Translation
হে ভাৰত! তুমি সকলো ক্ষেত্ৰতে ক্ষেত্ৰজ্ঞ মোক বুলি জানিবা। ক্ষেত্ৰ আৰু ক্ষেত্ৰজ্ঞৰ যি জ্ঞান, সেয়াই প্ৰকৃত জ্ঞান বুলি মোৰ মত।
শ্লোক ৪
তৎক্ষেত্ৰং যচ্চ যাদৃক্ষ যদ্বিকাৰি যতশ্চ যৎ |
স চ যো যতপ্ৰভাৱশ্চ তৎসমাসেন মে শৃণু ||১৩-৪||
Translation
সেই ক্ষেত্ৰ যি আৰু যেনেকুৱা, তাৰ যি বিকাৰ আৰু যি কাৰণৰ পৰা যি হৈছে, আৰু সেই ক্ষেত্ৰজ্ঞ যি আৰু তাৰ যি প্ৰভাৱ, সেয়া মোৰ পৰা চমুকৈ শুনা।
শ্লোক ৫
ঋষিভিৰ্বহুধা গীতং ছন্দোভিৰ্বিবিধৈঃ পৃথক্ |
ব্ৰহ্মসূত্ৰপদৈশ্চৈব হেতুমদ্ভিবিনশ্চিতৈঃ ||১৩-৫||
Translation
ঋষিসকলে বিভিন্ন ছন্দত বহু প্ৰকাৰে ইয়াক গাইছে, আৰু যুক্তিযুক্ত ব্ৰহ্মসূত্ৰৰ পদসমূহৰ দ্বাৰাও ইয়াৰ নিৰ্ণয় কৰা হৈছে।
শ্লোক ৬ আৰু ৭
মহাভূতান্যহংকাৰো বুদ্ধিব্যক্তমেব চ |
ইন্দ্ৰিয়াণি দশৈকং চ পঞ্চ চেন্দ্ৰিয়গোচৰাঃ ||১৩-৬||
ইচ্ছা দ্বেষঃ সুখং দুঃখং সংঘাতশ্চেতনা ধৃতিঃ |
এতৎক্ষেত্ৰং সমাসেন সবিকাৰমুদাহৃতম্ ||১৩-৭||
Translation
পঞ্চ মহাভূত, অহংকাৰ, বুদ্ধি, অব্যক্ত, দহ ইন্দ্ৰিয়, এক মন আৰু ইন্দ্ৰিয়ৰ পাঁচটা বিষয়। ইচ্ছা, দ্বেষ, সুখ, দুখ, সংঘাত (দেহ), চেতনা আৰু ধৃতি—এইদৰে বিকাৰৰ সৈতে ক্ষেত্ৰক চমুকৈ কোৱা হ’ল।
শ্লোক ৮, ৯, ১০, ১১, ১২
অমানিত্বমদম্ভিত্বমহিংসা ক্ষান্তিৰাৰ্জৱম্ |
আচাৰ্যোপাসনং শৌচং স্থৈৰ্যমাত্মবিনিগ্ৰহঃ ||১৩-৮||
ইন্দ্ৰিয়াৰ্থেষু বৈৰাগ্যমনহংকাৰ এৱ চ |
জন্মমৃত্যুজৰাব্যাধিদুঃখদোষানুদর্শনম্ ||১৩-৯||
অসক্তিৰনভিষ্বঙ্গঃ পুত্ৰদাৰগৃহাদিষু |
নিত্যং চ সমচিত্তত্বমিষ্টানিষ্টোপপত্তিষু ||১৩-১০||
ময়ি চানন্যযোগেন ভক্তিৰব্যভিচাৰিণী |
বিৱিক্তদেশসেৱিত্বমৰতিৰ্জনসংসদি ||১৩-১১||
অধ্যাত্মজ্ঞাননিত্যত্বং তত্ত্বজ্ঞানার্থদৰ্শনম্ |
এতজ্জ্ঞানমিতি প্ৰোক্তমজ্ঞানং যদতোঽন্যথা ||১৩-১২||
Translation
অমানিত্ব, অদম্ভিত্ব, অহিংসা, ক্ষমা, সৰলতা, গুৰুসেৱা, শৌচ, স্থিৰতা, আত্মসংযম। ইন্দ্ৰিয়ৰ বিষয়ত বৈৰাগ্য, অহংকাৰৰ অভাৱ, জন্ম-মৃত্যু-জৰা-ব্যাধি-দুখত দোষ দৰ্শন। পুত্ৰ-ভাৰ্যা-গৃহ আদিত আসক্তিহীনতা, ইষ্ট-অনিষ্টত সমচিত্ততা। মোৰ প্ৰতি অনন্য ভক্তি, নিৰ্জন স্থানত বাস, লোকসমাজত অৰুচি। অধ্যাত্মজ্ঞানত স্থিৰতা আৰু তত্ত্বজ্ঞানৰ অৰ্থ দৰ্শন—এইবোৰক জ্ঞান বুলি কোৱা হয়, ইয়াৰ বিপৰীত যি, সেয়া অজ্ঞান।
শ্লোক ১৩
জ্ঞেয়ং যত্তৎপ্ৰবক্ষ্যামি যজ্ঞাত্বামৃতমশ্নুতে |
অনাদিমৎপৰং ব্ৰহ্ম ন সত্তন্নাসদুচ্যতে ||১৩-১৩||
Translation
মই সেই জ্ঞেয়ক ক’ম, যি জানিলে অমৃত লাভ কৰা যায়। সেয়া হৈছে অনাদি পৰম ব্ৰহ্ম, যি সৎ বা অসৎ একোৱেই নহয়।
শ্লোক ১৪
সৰ্বতঃ পাণিপাদং তৎসৰ্বতোঽক্ষিশিৰোমুখম্ |
সৰ্বতঃ শ্ৰুতিমল্লোকে সৰ্বমাবৃত্য তিষ্ঠতি ||১৩-১৪||
Translation
সেই ব্ৰহ্মৰ সকলোফালে হাত-ভৰি, চকু, মূৰ, মুখ আৰু কাণ আছে; তেওঁ জগতত সকলোকে আৱৰি আছে।
শ্লোক ১৫, ১৬, ১৭
সৰ্বেন্দ্ৰিয়গুণাভাসং সৰ্বেন্দ্ৰিয়বিবৰ্জিতম্ |
অসক্তং সৰ্বভৃচ্চৈব নিৰ্গুণং গুণভোক্তৃ চ ||১৩-১৫||
বহিৰন্তশ্চ ভূতানামচৰং চৰমেৱ চ |
সূক্ষ্মত্বাত্তদবিজ্ঞেয়ং দূৰস্থং চান্তিকে চ তৎ ||১৩-১৬||
অবিভক্তং চ ভূতেষু বিভক্তমিৱ চ স্থিতম্ |
ভূতভর্তৃ চ তজ্ঞেয়ং গ্ৰসিষ্ণু প্ৰভৱিষ্ণু চ ||১৩-১৭||
Translation
তেওঁ ইন্দ্ৰিয়ৰ গুণৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত হয় যদিও ইন্দ্ৰিয়ৰ পৰা মুক্ত। তেওঁ নিৰ্গুণ হৈও গুণৰ ভোক্তা আৰু সকলোৰে ধাৰক। তেওঁ ভূতসমূহৰ বাহিৰে-ভিতৰে, চৰ-অচৰ ৰূপত আছে। সূক্ষ্ম হোৱাৰ বাবে তেওঁক জনা কঠিন, তেওঁ দূৰতো আৰু ওচৰতো। তেওঁ অবিভক্ত হৈও বিভক্তৰ দৰে থাকে, তেওঁৱেই সৃষ্টি, স্থিতি আৰু সংহাৰৰ কাৰণ।
শ্লোক ১৮
জ্যোতিষামপি তজ্জ্যোতিস্তমসঃ পৰমুচ্যতে |
জ্ঞানং জ্ঞেয়ং জ্ঞানগম্যং হৃদি সৰ্বস্য বিষ্ঠিতম্ ||১৩-১৮||
Translation
তেওঁ জ্যোতিসমূহৰো জ্যোতি আৰু অন্ধকাৰৰ পৰা অতীত। তেওঁ জ্ঞান, জ্ঞেয় আৰু জ্ঞানৰ দ্বাৰা লভ্য; তেওঁ সকলোৰে হৃদয়ত অৱস্থিত।
শ্লোক ১৯
ইতি ক্ষেত্ৰং তথা জ্ঞানং জ্ঞেয়ং চোক্তং সমাসতঃ |
মদ্ভক্ত এতদ্বিজ্ঞায় মদ্ভাৱায়োপপদ্যতে ||১৩-১৯||
Translation
এইদৰে ক্ষেত্ৰ, জ্ঞান আৰু জ্ঞেয় চমুকৈ কোৱা হ’ল। মোৰ ভক্তই ইয়াক জানি মোৰ স্বৰূপ লাভ কৰে।
শ্লোক ২০
প্ৰকৃতিং পুৰুষং চৈব বিদ্ধ্যনাদী উভাবপি |
বিকারাংশ্চ গুণাংশ্চৈব বিদ্ধি প্ৰকৃতিসম্ভৱান্ ||১৩-২০||
Translation
প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষ উভয়কে অনাদি বুলি জানিবা। সকলো বিকাৰ আৰু গুণ প্ৰকৃতিৰ পৰাই উৎপন্ন হয় বুলি জানিবা।
শ্লোক ২১
কাৰ্যকৰণকৰ্তৃত্বে হেতুঃ প্ৰকৃতিৰুচ্যতে |
পুৰুষঃ সুখদুঃখানাং ভোক্তৃত্বে হেতুরুচ্যতে ||১৩-২১||
Translation
কাৰ্য আৰু কাৰণৰ সৃষ্টিত প্ৰকৃতিয়েই হেতু, আৰু সুখ-দুখৰ ভোগত পুৰুষেই হেতু বুলি কোৱা হয়।
শ্লোক ২২
পুৰুষঃ প্ৰকৃতিস্থো হি ভুঙক্তে প্ৰকৃতিজান্ গুণান্ |
কাৰণং গুণসঙ্গোঽস্য সদসদ্যোনিজন্মসু ||১৩-২২||
Translation
প্ৰকৃতিস্থ পুৰুষে প্ৰকৃতিজাত গুণসমূহ ভোগ কৰে। গুণৰ সঙ্গই তেওঁৰ সৎ আৰু অসৎ যোনিত জন্মৰ কাৰণ।
শ্লোক ২৩
উপদ্ৰষ্টানুমন্তা চ ভৰ্তা ভোক্তা মহেশ্বৰঃ |
পৰমাত্মেতি চাপ্যুক্তো দেহেঽস্মিন্পুৰুষঃ পৰঃ ||১৩-২৩||
Translation
এই দেহত থকা পৰম পুৰুষক উপদ্ৰষ্টা, অনুমন্তা, ভৰ্তা, ভোক্তা, মহেশ্বৰ আৰু পৰমাত্মা বুলি কোৱা হয়।
শ্লোক ২৪
য এবং বেত্তি পুৰুষং প্ৰকৃতিং চ গুণৈঃ সহ |
সৰ্বথা বৰ্তমানোঽপি ন স ভূয়োঽভিজায়তে ||১৩-২৪||
Translation
যিয়ে এইদৰে পুৰুষ আৰু গুণৰ সৈতে প্ৰকৃতিক জানে, তেওঁ যিকোনো অৱস্থাত থাকিলেও পুনৰ জন্ম গ্ৰহণ নকৰে।
শ্লোক ২৫
ধ্যানেনাত্মনি পশ্যন্তি কেচিদাত্মানমাত্মনা |
অন্যে সাঙ্খ্যেন যোগেন কৰ্মযোগেন চাপৰে ||১৩-২৫||
Translation
কোনোৱে ধ্যানৰ দ্বাৰা আত্মাক নিজৰ ভিতৰতে দেখে, কোনোৱে সাখ্য যোগৰ দ্বাৰা, আৰু কোনোৱে কৰ্মযোগৰ দ্বাৰা দেখে।
শ্লোক ২৬
অন্যে ত্বেবমজানন্তঃ শ্ৰুত্বান্যভ্য উপাসতে |
তেঽপি চাতিতরন্ত্যেৱ মৃত্যুং শ্ৰুতিপৰায়ণাঃ ||১৩-২৬||
Translation
আন কিছুমানে নিজে নজনাৰ বাবে আনৰ পৰা শুনি উপাসনা কৰে। তেওঁলোকেও শ্ৰুতিপৰায়ণ হৈ মৃত্যুক অতিক্ৰম কৰে।
শ্লোক ২৭
যাবৎসংজায়তে কিঞ্চিৎসত্ত্বং স্থাৱৰজঙ্গমম্ |
ক্ষেত্ৰক্ষেত্ৰজ্ঞসংযোগাত্তদ্বিদ্ধি ভৰতৰ্ষভ ||১৩-২৭||
Translation
হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! যিমান স্থাৱৰ-জঙ্গম বস্তু উৎপন্ন হয়, সেই সকলো ক্ষেত্ৰ আৰু ক্ষেত্ৰজ্ঞৰ সংযোগৰ পৰাই হয় বুলি জানিবা।
শ্লোক ২৮
সমং সৰ্বেষু ভূতেষু তিষ্ঠন্তং পৰমেশ্বৰম্ |
বিনশ্যৎস্ববিনশ্যন্তং যঃ পশ্যতি স পশ্যতি ||১৩-২৮||
Translation
যিয়ে সকলো নশ্বৰ ভূতৰ মাজত অৱস্থিত অবিনশ্বৰ পৰমেশ্বৰক সমভাৱে দেখে, তেৱেঁই প্ৰকৃততে দেখে।
শ্লোক ২৯
সমং পশ্যন্হি সৰ্বত্ৰ সমৱস্থিতমীশ্বৰম্ |
ন হিনস্ত্যাত্মনাত্মানং ততো যাতি পৰাং গতিম্ ||১৩-২৯||
Translation
সকলোতে সমভাৱে অৱস্থিত ঈশ্বৰক দেখি তেওঁ নিজৰ দ্বাৰা নিজক বিনাশ নকৰে, সেয়ে তেওঁ পৰম গতি লাভ কৰে।
শ্লোক ৩০
প্ৰকৃত্যৈৱ চ কৰ্মাণি ক্ৰিয়মাণানি সৰ্বশঃ |
যঃ পশ্যতি তথাত্মানমকৰ্তাৰং স পশ্যতি ||১৩-৩০||
Translation
যিয়ে দেখে যে সকলো কৰ্ম প্ৰকৃতিৰ দ্বাৰাই সম্পন্ন হয় আৰু আত্মাক অকর্তা বুলি জানে, তেৱেঁই প্ৰকৃততে দেখে।
শ্লোক ৩১
যদা ভূতপৃথগ্ভাৱমেকস্থমনুপশ্যতি |
তত এৱ চ বিস্তাৰং ব্ৰহ্ম সম্পদ্যতে তদা ||১৩-৩১||
Translation
যেতিয়া তেওঁ ভূতসমূহৰ পৃথক অৱস্থাক এক পৰমাত্মাত অৱস্থিত দেখে আৰু সেই পৰমাত্মাৰ পৰাই সকলো বিস্তাৰ হোৱা জানে, তেতিয়া তেওঁ ব্ৰহ্মক লাভ কৰে।
শ্লোক ৩২
অনাদিত্বান্নিৰ্গুণত্বাৎপৰমাত্মায়মব্যয়ঃ |
শৰীৰস্থোঽপি কৌন্তেয় ন কৰোতি ন লিপ্যতে ||১৩-৩২||
Translation
হে কৌন্তেয়! অনাদি আৰু নিৰ্গুণ হোৱাৰ বাবে এই পৰমাত্মা অব্যয়। শৰীৰত অৱস্থিত হৈও তেওঁ একো নকৰে আৰু লিপ্তও নহয়।
শ্লোক ৩৩
যথা সৰ্বগতং সৌক্ষ্ম্যাদাকাশং নোপলিপ্যতে |
সৰ্বত্ৰাৱস্থিতো দেহে তথাত্মা নোপলিপ্যতে ||১৩-৩৩||
Translation
যিদৰে সৰ্বব্যাপী আকাশ সূক্ষ্ম হোৱাৰ বাবে লিপ্ত নহয়, সেইদৰে দেহত অৱস্থিত আত্মাও লিপ্ত নহয়।
More than just reading—
Create your own meditative videos.
Transform sacred verses into beautiful, cinematic videos to share with the world. Choose your background, add chanting audio, and spread the light of the Gita in a modern format.
Download the app for these features
- High-quality background artwork
- Synced Sanskrit & Meaning text
- Immersive Chanting & Music
.jpg)
experience the deep immersion
Embark on a cinematic spiritual journey with the full version of Nitya Gita. High-quality chanting, authentic translations, and a peaceful meditation sanctuary in the palm of your hand.
