क्षेत्र-क्षेत्रज्ञविभागयोग
अब तेह्रौँ अध्याय
श्लोक १
अर्जुन उवाच |
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च |
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ||१३-१||
Translation
।।१३.१।। अर्जुनले भन्नुभयो -- हे केशव! म प्रकृति र पुरुष, क्षेत्र र क्षेत्रज्ञ तथा ज्ञान र ज्ञेयलाई जान्न चाहन्छु।।
श्लोक २
श्रीभगवानुवाच |
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते |
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ||१३-२||
Translation
।।१३.२।। श्रीभगवान्ले भन्नुभयो -- हे कौन्तेय! यो शरीर क्षेत्र भनिन्छ र यसलाई जसले जान्दछ, उसलाई तत्त्वज्ञानीहरू क्षेत्रज्ञ भन्दछन्।।
श्लोक ३
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत |
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ||१३-३||
Translation
।।१३.३।। हे भारत! तिमी समस्त क्षेत्रहरूमा क्षेत्रज्ञ मलाई नै जान। क्षेत्र र क्षेत्रज्ञको जुन ज्ञान छ, त्यही नै वास्तविक ज्ञान हो, यस्तो मेरो मत छ।।
श्लोक ४
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् |
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ||१३-४||
Translation
।।१३.४।। त्यसैले, त्यो क्षेत्र जे छ र जस्तो छ तथा जुन विकारहरू वाला छ, र जसबाट जे उत्पन्न भएको छ तथा त्यो क्षेत्रज्ञ पनि जे छ र जुन प्रभाव वाला छ, त्यो संक्षेपमा मबाट सुन।।
श्लोक ५
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् |
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ||१३-५||
Translation
।।१३.५।। (क्षेत्र-क्षेत्रज्ञका विषयमा) ऋषिहरूद्वारा विभिन्न र विविध छन्दहरूमा धेरै प्रकारले गाइएको छ, तथा सम्यक् प्रकारले निश्चित गरिएका युक्तियुक्त ब्रह्मसूत्रका पदहरूद्वारा पनि त्यसैगरी भनिएको छ।।
श्लोक ६ र ७
महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च |
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ||१३-६||
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः |
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ||१३-७||
Translation
।।१३.६।। पञ्च महाभूत, अहंकार, बुद्धि, अव्यक्त (प्रकृति), दश इन्द्रिय, एक मन, इन्द्रियका पाँच विषय।। ।।१३.७।। इच्छा, द्वेष, सुख, दुःख, संघात (स्थूलदेह), चेतना (अन्त:करणको चेतन वृत्ति) तथा धृति - यस प्रकार यो क्षेत्र विकारहरू सहित संक्षेपमा भनिएको छ।।
श्लोक ८, ९, १०, ११, १२
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् |
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ||१३-८||
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहंकार एव च |
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ||१३-९||
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु |
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ||१३-१०||
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी |
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ||१३-११||
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् |
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ||१३-१२||
Translation
।।१३.८।। अमानित्व, अदम्भित्व, अहिंसा, क्षमा, आर्जव, आचार्यको सेवा, शुद्धि, स्थिरता र आत्मसंयम।। ।।१३.९।। इन्द्रियका विषयप्रति वैराग्य, अहंकारको अभाव, जन्म, मृत्यु, वृद्धावस्था, व्याधि र दुःखमा दोष दर्शन।। ।।१३.१०।। आसक्ति तथा पुत्र, पत्नी, गृह आदिमा अनभिष्वङ्ग (तादात्म्यको अभाव); र इष्ट र अनिष्टको प्राप्तिमा समचित्तता।। ।।१३.११।। अनन्ययोगद्वारा ममा अव्यभिचारिणी भक्ति; एकान्त स्थानमा बस्ने स्वभाव र असंस्कृत जनहरूको समुदायमा अरुचि।। ।।१३.१२।। अध्यात्मज्ञानमा नित्यत्व अर्थात् स्थिरता तथा तत्त्वज्ञानको अर्थरूप परमात्माको दर्शन, यो सब ज्ञान भनिएको छ, र जो यसभन्दा विपरीत छ, त्यो अज्ञान हो।।
श्लोक १३
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते |
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ||१३-१३||
Translation
।।१३.१३।। म त्यो ज्ञेय वस्तु स्पष्ट भन्छु जसलाई जानेर मनुष्य अमृतत्व प्राप्त गर्दछ। त्यो ज्ञेय हो - अनादि, परम ब्रह्म, जो न सत् र न असत् नै भन्न सकिन्छ।।
श्लोक १४
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् |
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ||१३-१४||
Translation
।।१३.१४।। त्यो सबैतिर हात-खुट्टा भएको र सबैतिरबाट नेत्र, शिर र मुख भएको तथा सबैतिरबाट श्रोत्र भएको छ; त्यो जगत्मा सबैलाई व्याप्त गरेर स्थित छ।।
श्लोक १५, १६, १७
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् |
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ||१३-१५||
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च |
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ||१३-१६||
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् |
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ||१३-१७||
Translation
।।१३.१५।। त्यो समस्त इन्द्रियका गुणहरू (कार्यहरू) द्वारा प्रकाशित हुनेवाला, परन्तु (वास्तवमा) समस्त इन्द्रियबाट रहित छ; आसक्ति रहित तथा गुण रहित हुँदाहुँदै पनि सबैलाई धारण-पोषण गर्नेवाला र गुणहरूको भोक्ता छ।। ।।१३.१६।। (त्यो ब्रह्म) भूतमात्रको अन्तर्बाह्य स्थित छ; त्यो चर छ र अचर पनि। सूक्ष्म हुनाले त्यो अविज्ञेय छ; त्यो सुदूर र अत्यन्त समीपस्थ पनि छ।। ।।१३.१७।। र त्यो अविभक्त छ, तापनि त्यो भूतहरूमा विभक्त जस्तै स्थित छ। त्यो ज्ञेय ब्रह्म भूतमात्रको भर्ता, संहारकर्ता र उत्पत्ति कर्ता हो।।
श्लोक १८
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते |
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ||१३-१८||
Translation
।।१३.१८।। (त्यो ब्रह्म) ज्योतिहरूको पनि ज्योति र (अज्ञान) अन्धकारभन्दा पर भनिन्छ। त्यो ज्ञान (चैतन्यस्वरूप) ज्ञेय र ज्ञानद्वारा जान्न योग्य (ज्ञानगम्य) छ। त्यो सबैको हृदयमा स्थित छ।।
श्लोक १९
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः |
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ||१३-१९||
Translation
।।१३.१९।। यस प्रकार, (मेरो द्वारा) क्षेत्र, ज्ञान र ज्ञेयलाई संक्षेपमा भनियो। यसलाई तत्त्वबाट जानेर (विज्ञाय) मेरो भक्त मेरो स्वरूपलाई प्राप्त हुन्छ।।
श्लोक २०
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि |
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ||१३-२०||
Translation
।।१३.२०।। प्रकृति र पुरुष यी दुवैलाई नै तिमी अनादि जान। र तिमी यो पनि जान कि सबै विकार र गुण प्रकृतिबाट नै उत्पन्न भएका हुन्।।
श्लोक २१
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते |
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ||१३-२१||
Translation
।।१३.२१।। कार्य र कारण उत्पन्न गर्नमा हेतु प्रकृति भनिन्छ र पुरुष सुख-दुःखको भोक्तृत्वमा हेतु भनिन्छ।।
श्लोक २२
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् |
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ||१३-२२||
Translation
।।१३.२२।। प्रकृतिमा स्थित पुरुष प्रकृतिबाट उत्पन्न गुणहरूलाई भोग्दछ। यी गुणहरूको सङ् नै यस पुरुष (जीव) को शुभ र अशुभ योनिहरूमा जन्म लिने कारण हो।।
श्लोक २३
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः |
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ||१३-२३||
Translation
।।१३.२३।। परम पुरुष नै यस देहमा उपद्रष्टा, अनुमन्ता, भर्ता, भोक्ता, महेश्वर र परमात्मा भनिन्छ।।
श्लोक २४
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह |
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ||१३-२४||
Translation
।।१३.२४।। यस प्रकार पुरुष र गुणहरू सहित प्रकृतिको जो मनुष्य जान्दछ, त्यो सबै प्रकारले रहँदा (व्यवहार गर्दा) पनि पुनः जन्म लिँदैन।।
श्लोक २५
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना |
अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ||१३-२५||
Translation
।।१३.२५।। कुनै पुरुष ध्यानको अभ्यासले आत्मालाई आत्मा (हृदय) मा आत्मा (शुद्ध बुद्धि) द्वारा देख्दछन्; अन्य मानिसहरू सांख्य योगद्वारा तथा कुनै साधक कर्मयोगले (आत्मालाई देख्दछन्)।।
श्लोक २६
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते |
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ||१३-२६||
Translation
।।१३.२६।। परन्तु, अन्य मानिसहरू जो स्वयं यस प्रकार नजानेर, अरूबाट (आचार्यहरूबाट) सुनेर नै उपासना गर्दछन्, ती श्रुतिपरायण (अर्थात् श्रवण नै जसका लागि परम साधन हो) मानिसहरू पनि मृत्युलाई निःसन्देह तर्दछन्।।
श्लोक २७
यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् |
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ||१३-२७||
Translation
।।१३.२७।। हे भरत श्रेष्ठ! जति पनि जे-जति स्थावर जंगम (चराचर) वस्तु उत्पन्न हुन्छ, त्यो सबैलाई तिमी क्षेत्र र क्षेत्रज्ञको संयोगबाट उत्पन्न भएको जान।।
श्लोक २८
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् |
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ||१३-२८||
Translation
।।१३.२८।। जो पुरुष समस्त नश्वर भूतहरूमा अनश्वर परमेश्वरलाई समभावले स्थित देख्दछ, त्यही (वास्तवमा) देख्दछ।।
श्लोक २९
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् |
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ||१३-२९||
Translation
।।१३.२९।। निश्चय नै, त्यो पुरुष सर्वत्र सम भावले स्थित परमेश्वरलाई समान भएको आत्मा (स्वयं) द्वारा आत्मा (स्वयं) को नाश गर्दैन, यसले गर्दा त्यो परम गतिलाई प्राप्त हुन्छ।।
श्लोक ३०
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः |
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ||१३-३०||
Translation
।।१३.३०।। जो पुरुष समस्त कर्महरूलाई सर्वशः प्रकृतिद्वारा नै गरिएका देख्दछ तथा आत्मालाई अकर्ता देख्दछ, त्यही (वास्तवमा) देख्दछ।।
श्लोक ३१
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति |
तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ||१३-३१||
Translation
।।१३.३१।। यो पुरुष जब भूतहरूको पृथक् भावहरूलाई एक (परमात्मा) मा स्थित देख्दछ तथा त्यस (परमात्मा) बाट नै यो विस्तार भएको जान्दछ, तब त्यो ब्रह्मलाई प्राप्त हुन्छ।।
श्लोक ३२
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः |
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ||१३-३२||
Translation
।।१३.३२।। हे कौन्तेय! अनादि र निर्गुण हुनाले यो परमात्मा अव्यय छ। शरीरमा स्थित भएर पनि, वास्तवमा, त्यो न (कर्म) गर्दछ र न (फलहरूबाट) लिप्त हुन्छ।।
श्लोक ३३
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते |
सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ||१३-३३||
Translation
।।१३.३३।। जसरी सर्वगत आकाश सूक्ष्म हुनाले लिप्त हुँदैन, त्यसरी नै सर्वत्र देहमा स्थित आत्मा लिप्त हुँदैन।।
श्लोक ३४
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः |
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ||१३-३४||
Translation
।।१३.३४।। हे भारत! जसरी एउटा सूर्यले यो सम्पूर्ण लोकलाई प्रकाशित गर्दछ, त्यसरी नै एउटा क्षेत्री (क्षेत्रज्ञ) ले सम्पूर्ण क्षेत्रलाई प्रकाशित गर्दछ।।
श्लोक ३५
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा |
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ||१३-३५||
Translation
।।१३.३५।। यस प्रकार, जो पुरुष ज्ञानचक्षुद्वारा क्षेत्र र क्षेत्रज्ञको भेदलाई तथा प्रकृतिका विकारहरूबाट मोक्षलाई जान्दछन्, ती परम ब्रह्मलाई प्राप्त हुन्छन्।।
More than just reading—
Create your own meditative videos.
Transform sacred verses into beautiful, cinematic videos to share with the world. Choose your background, add chanting audio, and spread the light of the Gita in a modern format.
Download the app for these features
- High-quality background artwork
- Synced Sanskrit & Meaning text
- Immersive Chanting & Music
.jpg)
experience the deep immersion
Embark on a cinematic spiritual journey with the full version of Nitya Gita. High-quality chanting, authentic translations, and a peaceful meditation sanctuary in the palm of your hand.
