ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰ-ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਵਿਭਾਗਯੋਗ

ਅਰ੍ਜੁਨ ਉਵਾਚ |

ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਪੁਰੁषਂ ਚੈਵ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਮੇਵ ਚ |

ਏਤਦ੍ਵੇਦਿਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਚ ਕੇਸ਼ਵ ||੧੩-੧||

ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨੁਵਾਚ |

ਇਦਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਕੌਨ੍ਤੇਯ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ |

ਏਤਦ੍ਯੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਤਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਇਤਿ ਤਦ੍ਵਿਦਃ ||੧੩-੨||

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਂ ਚਾਪਿ ਮਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਰ੍ਵਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇषੁ ਭਾਰਤ |

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਯੋਰ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਯਤ੍ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਮਤਂ ਮਮ ||੧੩-੩||

ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਯਚ੍ਚ ਯਾਦृਕ੍ਚ ਯਦ੍ਵਿਕਾਰਿ ਯਤਸ਼੍ਚ ਯਤ੍ |

ਸ ਚ ਯੋ ਯਤ੍ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਸਮਾਸੇਨ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ ||੧੩-੪||

ऋषਿਭਿਰ੍ਬਹੁਧਾ ਗੀਤਂ ਛਨ੍ਦੋਭਿਰ੍ਵਿਵਿਧੈਃ ਪृਥਕ੍ |

ਬ੍ਰਹ੍ਮਸੂਤ੍ਰਪਦੈਸ਼੍ਚੈਵ ਹੇਤੁਮਦ੍ਭਿਰ੍ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤੈਃ ||੧੩-੫||

ਮਹਾਭੂਤਾਨ੍ਯਹਂਕਾਰੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰਵ੍ਯਕ੍ਤਮੇਵ ਚ |

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਦਸ਼ੈਕਂ ਚ ਪਞ੍ਚ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੋਚਰਾਃ ||੧੩-੬||

ਇਚ੍ਛਾ ਦ੍ਵੇषਃ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਸਂਘਾਤਸ਼੍ਚੇਤਨਾ ਧृਤਿਃ |

ਏਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਸਮਾਸੇਨ ਸਵਿਕਾਰਮੁਦਾਹृਤਮ੍ ||੧੩-੭||

ਅਮਾਨਿਤ੍ਵਮਦਮ੍ਭਿਤ੍ਵਮਹਿਂਸਾ ਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਾਰ੍ਜਵਮ੍ |

ਆਚਾਰ੍ਯੋਪਾਸਨਂ ਸ਼ੌਚਂ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਮਾਤ੍ਮਵਿਨਿਗ੍ਰਹਃ ||੧੩-੮||

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇषੁ ਵੈਰਾਗ੍ਯਮਨਹਂਕਾਰ ਏਵ ਚ |

ਜਨ੍ਮਮृਤ੍ਯੁਜਰਾਵ੍ਯਾਧਿਦੁਃਖਦੋषਾਨੁਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ||੧੩-੯||

ਅਸਕ੍ਤਿਰਨਭਿष੍ਵਙ੍ਗਃ ਪੁਤ੍ਰਦਾਰਗृਹਾਦਿषੁ |

ਨਿਤ੍ਯਂ ਚ ਸਮਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਮਿष੍ਟਾਨਿष੍ਟੋਪਪਤ੍ਤਿषੁ ||੧੩-੧੦||

ਮਯਿ ਚਾਨਨ੍ਯਯੋਗੇਨ ਭਕ੍ਤਿਰਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਣੀ |

ਵਿਵਿਕ੍ਤਦੇਸ਼ਸੇਵਿਤ੍ਵਮਰਤਿਰ੍ਜਨਸਂਸਦਿ ||੧੩-੧੧||

ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ |

ਏਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਮਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਜ੍ਞਾਨਂ ਯਦਤੋऽਨ੍ਯਥਾ ||੧੩-੧੨||

ਜ੍ਞੇਯਂ ਯਤ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾਮृਤਮਸ਼੍ਨੁਤੇ |

ਅਨਾਦਿਮਤ੍ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨ ਸਤ੍ਤਨ੍ਨਾਸਦੁਚ੍ਯਤੇ ||੧੩-੧੩||

ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਾਣਿਪਾਦਂ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਤੋऽਕ੍ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੋਮੁਖਮ੍ |

ਸਰ੍ਵਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਮਲ੍ਲੋਕੇ ਸਰ੍ਵਮਾਵृਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ ||੧੩-੧੪||

ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੁਣਾਭਾਸਂ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ |

ਅਸਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਭृਚ੍ਚੈਵ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਗੁਣਭੋਕ੍ਤृ ਚ ||੧੩-੧੫||

ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਭੂਤਾਨਾਮਚਰਂ ਚਰਮੇਵ ਚ |

ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਦੂਰਸ੍ਥਂ ਚਾਨ੍ਤਿਕੇ ਚ ਤਤ੍ ||੧੩-੧੬||

ਅਵਿਭਕ੍ਤਂ ਚ ਭੂਤੇषੁ ਵਿਭਕ੍ਤਮਿਵ ਚ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ |

ਭੂਤਭਰ੍ਤृ ਚ ਤਜ੍ਜ੍ਞੇਯਂ ਗ੍ਰਸਿष੍ਣੁ ਪ੍ਰਭਵਿष੍ਣੁ ਚ ||੧੩-੧੭||

ਜ੍ਯੋਤਿषਾਮਪਿ ਤਜ੍ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਤਮਸਃ ਪਰਮੁਚ੍ਯਤੇ |

ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਜ੍ਞਾਨਗਮ੍ਯਂ ਹृਦਿ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਵਿष੍ਠਿਤਮ੍ ||੧੩-੧੮||

ਇਤਿ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਤਥਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਚੋਕ੍ਤਂ ਸਮਾਸਤਃ |

ਮਦ੍ਭਕ੍ਤ ਏਤਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਮਦ੍ਭਾਵਾਯੋਪਪਦ੍ਯਤੇ ||੧੩-੧੯||

ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਪੁਰੁषਂ ਚੈਵ ਵਿਦ੍ਧ੍ਯਨਾਦੀ ਉਭਾਵਪਿ |

ਵਿਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚ ਗੁਣਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪ੍ਰਕृਤਿਸਮ੍ਭਵਾਨ੍ ||੧੩-੨੦||

ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਕਰ੍ਤृਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ |

ਪੁਰੁषਃ ਸੁਖਦੁਃਖਾਨਾਂ ਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਰੁਚ੍ਯਤੇ ||੧੩-੨੧||

ਪੁਰੁषਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ੍ਥੋ ਹਿ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕृਤਿਜਾਨ੍ਗੁਣਾਨ੍ |

ਕਾਰਣਂ ਗੁਣਸਙ੍ਗੋऽਸ੍ਯ ਸਦਸਦ੍ਯੋਨਿਜਨ੍ਮਸੁ ||੧੩-੨੨||

ਉਪਦ੍ਰष੍ਟਾਨੁਮਨ੍ਤਾ ਚ ਭਰ੍ਤਾ ਭੋਕ੍ਤਾ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ |

ਪਰਮਾਤ੍ਮੇਤਿ ਚਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਦੇਹੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਪੁਰੁषਃ ਪਰਃ ||੧੩-੨੩||

ਯ ਏਵਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਪੁਰੁषਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਚ ਗੁਣੈਃ ਸਹ |

ਸਰ੍ਵਥਾ ਵਰ੍ਤਮਾਨੋऽਪਿ ਨ ਸ ਭੂਯੋऽਭਿਜਾਯਤੇ ||੧੩-੨੪||

ਧ੍ਯਾਨੇਨਾਤ੍ਮਨਿ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਕੇਚਿਦਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾ |

ਅਨ੍ਯੇ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯੇਨ ਯੋਗੇਨ ਕਰ੍ਮਯੋਗੇਨ ਚਾਪਰੇ ||੧੩-੨੫||

ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਵਮਜਾਨਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਨ੍ਯੇਭ੍ਯ ਉਪਾਸਤੇ |

ਤੇऽਪਿ ਚਾਤਿਤਰਨ੍ਤ੍ਯੇਵ ਮृਤ੍ਯੁਂ ਸ਼੍ਰੁਤਿਪਰਾਯਣਾਃ ||੧੩-੨੬||

ਯਾਵਤ੍ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍ |

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਸਂਯੋਗਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਧਿ ਭਰਤਰ੍षਭ ||੧੩-੨੭||

ਸਮਂ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਂ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ |

ਵਿਨਸ਼੍ਯਤ੍ਸ੍ਵਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਂ ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ||੧੩-੨੮||

ਸਮਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਹਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮਵਸ੍ਥਿਤਮੀਸ਼੍ਵਰਮ੍ |

ਨ ਹਿਨਸ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਤਤੋ ਯਾਤਿ ਪਰਾਂ ਗਤਿਮ੍ ||੧੩-੨੯||

ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯੈਵ ਚ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ |

ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਥਾਤ੍ਮਾਨਮਕਰ੍ਤਾਰਂ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ||੧੩-੩੦||

ਯਦਾ ਭੂਤਪृਥਗ੍ਭਾਵਮੇਕਸ੍ਥਮਨੁਪਸ਼੍ਯਤਿ |

ਤਤ ਏਵ ਚ ਵਿਸ੍ਤਾਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ||੧੩-੩੧||

ਅਨਾਦਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨਿਰ੍ਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਯਮਵ੍ਯਯਃ |

ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥੋऽਪਿ ਕੌਨ੍ਤੇਯ ਨ ਕਰੋਤਿ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ ||੧੩-੩੨||

ਯਥਾ ਸਰ੍ਵਗਤਂ ਸੌਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾਦਾਕਾਸ਼ਂ ਨੋਪਲਿਪ੍ਯਤੇ |

ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਵਸ੍ਥਿਤੋ ਦੇਹੇ ਤਥਾਤ੍ਮਾ ਨੋਪਲਿਪ੍ਯਤੇ ||੧੩-੩੩||

ਯਥਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਤ੍ਯੇਕਃ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਲੋਕਮਿਮਂ ਰਵਿਃ |

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੀ ਤਥਾ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਤਿ ਭਾਰਤ ||੧੩-੩੪||

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਯੋਰੇਵਮਨ੍ਤਰਂ ਜ੍ਞਾਨਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ |

ਭੂਤਪ੍ਰਕृਤਿਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਚ ਯੇ ਵਿਦੁਰ੍ਯਾਨ੍ਤਿ ਤੇ ਪਰਮ੍ ||੧੩-੩੫||