ગુણત્રયવિભાગયોગ

શ્રીભગવાનુવાચ |

પરં ભૂયઃ પ્રવક્ષ્યામિ જ્ઞાનાનાં જ્ઞાનમુત્તમમ્ |

યજ્જ્ઞાત્વા મુનયઃ સર્વે પરાં સિદ્ધિમિતો ગતાઃ ||૧૪-૧||

ઇદં જ્ઞાનમુપાશ્રિત્ય મમ સાધર્મ્યમાગતાઃ |

સર્ગેઽપિ નોપજાયન્તે પ્રલયે ન વ્યથન્તિ ચ ||૧૪-૨||

મમ યોનિર્મહદ્ બ્રહ્મ તસ્મિન્ગર્ભં દધામ્યહમ્ |

સમ્ભવઃ સર્વભૂતાનાં તતો ભવતિ ભારત ||૧૪-૩||

સર્વયોનિષુ કૌન્તેય મૂર્તયઃ સમ્ભવન્તિ યાઃ |

તાસાં બ્રહ્મ મહદ્યોનિરહં બીજપ્રદઃ પિતા ||૧૪-૪||

સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ ગુણાઃ પ્રકૃતિસમ્ભવાઃ |

નિબધ્નન્તિ મહાબાહો દેહે દેહિનમવ્યયમ્ ||૧૪-૫||

તત્ર સત્ત્વં નિર્મલત્વાત્પ્રકાશકમનામયમ્ |

સુખસઙ્ગેન બધ્નાતિ જ્ઞાનસઙ્ગેન ચાનઘ ||૧૪-૬||

રજો રાગાત્મકં વિદ્ધિ તૃષ્ણાસઙ્ગસમુદ્ભવમ્ |

તન્નિબધ્નાતિ કૌન્તેય કર્મસઙ્ગેન દેહિનમ્ ||૧૪-૭||

તમસ્ત્વજ્ઞાનજં વિદ્ધિ મોહનં સર્વદેહિનામ્ |

પ્રમાદાલસ્યનિદ્રાભિસ્તન્નિબધ્નાતિ ભારત ||૧૪-૮||

સત્ત્વં સુખે સઞ્જયતિ રજઃ કર્મણિ ભારત |

જ્ઞાનમાવૃત્ય તુ તમઃ પ્રમાદે સઞ્જયત્યુત ||૧૪-૯||

રજસ્તમશ્ચાભિભૂય સત્ત્વં ભવતિ ભારત |

રજઃ સત્ત્વં તમશ્ચૈવ તમઃ સત્ત્વં રજસ્તથા ||૧૪-૧૦||

સર્વદ્વારેષુ દેહેઽસ્મિન્પ્રકાશ ઉપજાયતે |

જ્ઞાનં યદા તદા વિદ્યાદ્વિવૃદ્ધં સત્ત્વમિત્યુત ||૧૪-૧૧||

લોભઃ પ્રવૃત્તિરારમ્ભઃ કર્મણામશમઃ સ્પૃહા |

રજસ્યેતાનિ જાયન્તે વિવૃદ્ધે ભરતર્ષભ ||૧૪-૧૨||

અપ્રકાશોઽપ્રવૃત્તિશ્ચ પ્રમાદો મોહ એવ ચ |

તમસ્યેતાનિ જાયન્તે વિવૃદ્ધે કુરુનન્દન ||૧૪-૧૩||

યદા સત્ત્વે પ્રવૃદ્ધે તુ પ્રલયં યાતિ દેહભૃત્ |

તદોત્તમવિદાં લોકાનમલાન્પ્રતિપદ્યતે ||૧૪-૧૪||

રજસિ પ્રલયં ગત્વા કર્મસઙ્ગિષુ જાયતે |

તથા પ્રલીનસ્તમસિ મૂઢયોનિષુ જાયતે ||૧૪-૧૫||

કર્મણઃ સુકૃતસ્યાહુઃ સાત્ત્વિકં નિર્મલં ફલમ્ |

રજસસ્તુ ફલં દુઃખમજ્ઞાનં તમસઃ ફલમ્ ||૧૪-૧૬||

સત્ત્વાત્સઞ્જાયતે જ્ઞાનં રજસો લોભ એવ ચ |

પ્રમાદમોહૌ તમસો ભવતોઽજ્ઞાનમેવ ચ ||૧૪-૧૭||

ઊર્ધ્વં ગચ્છન્તિ સત્ત્વસ્થા મધ્યે તિષ્ઠન્તિ રાજસાઃ |

જઘન્યગુણવૃત્તિસ્થા અધો ગચ્છન્તિ તામસાઃ ||૧૪-૧૮||

નાન્યં ગુણેભ્યઃ કર્તારં યદા દ્રષ્ટાનુપશ્યતિ |

ગુણેભ્યશ્ચ પરં વેત્તિ મદ્ભાવં સોઽધિગચ્છતિ ||૧૪-૧૯||

ગુણાનેતાનતીત્ય ત્રીન્દેહી દેહસમુદ્ભવાન્ |

જન્મમૃત્યુજરાદુઃખૈર્વિમુક્તોઽમૃતમશ્નુતે ||૧૪-૨૦||

અર્જુન ઉવાચ |

કૈર્લિઙ્ગૈસ્ત્રીન્ગુણાનેતાનતીતો ભવતિ પ્રભો |

કિમાચારઃ કથં ચૈતાંસ્ત્રીન્ગુણાનતિવર્તતે ||૧૪-૨૧||

શ્રીભગવાનુવાચ |

પ્રકાશં ચ પ્રવૃત્તિં ચ મોહમેવ ચ પાણ્ડવ |

ન દ્વેષ્ટિ સમ્પ્રવૃત્તાનિ ન નિવૃત્તાનિ કાઙ્ક્ષતિ ||૧૪-૨૨||

ઉદાસીનવદાસીનો ગુણૈર્યો ન વિચાલ્યતે |

ગુણા વર્તન્ત ઇત્યેવં યોઽવતિષ્ઠતિ નેઙ્ગતે ||૧૪-૨૩||

સમદુઃખસુખઃ સ્વસ્થઃ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ |

તુલ્યપ્રિયાપ્રિયો ધીરસ્તુલ્યનિન્દાત્મસંસ્તુતિઃ ||૧૪-૨૪||

માનાપમાનયોસ્તુલ્યસ્તુલ્યો મિત્રારિપક્ષયોઃ |

સર્વારમ્ભપરિત્યાગી ગુણાતીતઃ સ ઉચ્યતે ||૧૪-૨૫||

માં ચ યોઽવ્યભિચારેણ ભક્તિયોગેન સેવતે |

સ ગુણાન્સમતીત્યૈતાન્બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ||૧૪-૨૬||

બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહમમૃતસ્યાવ્યયસ્ય ચ |

શાશ્વતસ્ય ચ ધર્મસ્ય સુખસ્યૈકાન્તિકસ્ય ચ ||૧૪-૨૭||