कर्मसंन्यासयोग
अथ पञ्चमोऽध्यायः
श्लोक १
अर्जुन उवाच |
संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि |
यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ||५-१||
Translation
अर्जुनले भन्नुभयो: हे कृष्ण! तपाईं कर्महरूको संन्यासको र फेरि योग (कर्मको आचरण) को प्रशंसा गर्नुहुन्छ। यी दुईमध्ये जुन एउटा निश्चित रूपले श्रेयस्कर छ, त्यो मलाई बताउनुहोस्।
श्लोक २
श्रीभगवानुवाच |
संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ |
तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ||५-२||
Translation
श्रीभगवानले भन्नुभयो: कर्मसंन्यास र कर्मयोग यी दुवै परम कल्याणकारी छन्; तर ती दुवैमा कर्मसंन्यासभन्दा कर्मयोग श्रेष्ठ छ।
श्लोक ३
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति |
निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ||५-३||
Translation
जो पुरुष न कसैसँग द्वेष गर्छ र न कुनै कुराको आकांक्षा राख्छ, ऊ सधैं संन्यासी नै मानिनुपर्छ; किनकि, हे महाबाहो! द्वन्द्वहरूबाट मुक्त पुरुष सजिलै बन्धनबाट मुक्त हुन्छ।
श्लोक ४
साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः |
एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ||५-४||
Translation
बालक अर्थात् अल्पबुद्धि भएका मानिसहरू सांख्य (संन्यास) र योगलाई परस्पर भिन्न भनी भन्छन्, तर पण्डितहरू त्यसो भन्दैनन्। कुनै एकमा पनि सम्यक प्रकारले स्थित भएको पुरुषले दुवैको फल प्राप्त गर्दछ।
श्लोक ५
यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते |
एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ||५-५||
Translation
जुन स्थान ज्ञानिहरूद्वारा प्राप्त गरिन्छ, त्यही स्थानमा कर्मयोगीहरू पनि पुग्दछन्। त्यसैले जसले सांख्य र योगलाई (फलरूपमा) एकै देख्छ, उसैले वास्तवमा देख्छ।
श्लोक ६
संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः |
योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ||५-६||
Translation
तर, हे महाबाहो! योगबिना संन्यास प्राप्त गर्न कठिन छ; योगयुक्त मननशील पुरुष परमात्मालाई छिट्टै प्राप्त गर्दछ।
श्लोक ७
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः |
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ||५-७||
Translation
जो पुरुष योगयुक्त, विशुद्ध अन्तःकरण भएको, शरीरलाई वशमा राखेको, जितेन्द्रिय तथा सम्पूर्ण प्राणीमा स्थित आत्मासँग एकत्व अनुभव गर्ने छ, ऊ कर्म गर्दै पनि लिप्त हुँदैन।
श्लोक ८ र ९
नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् |
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ||५-८||
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि |
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ||५-९||
Translation
तत्त्वज्ञानी युक्त पुरुषले यस्तो सोच्दछ कि 'म केही पनि गर्दिनँ'। हेर्दै, सुन्दै, स्पर्श गर्दै, सुँघ्दै, खाँदै, हिँड्दै, सुत्दै, श्वास लिँदै, बोल्दै, त्याग गर्दै, ग्रहण गर्दै तथा आँखा खोल्दै र बन्द गर्दै पनि, ऊ निश्चयात्मक रूपले जान्दछ कि सबै इन्द्रियहरू आ-आफ्ना विषयमा विचरण गरिरहेका छन्।
श्लोक १०
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः |
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ||५-१०||
Translation
जुन पुरुषले सबै कर्म ब्रह्ममा अर्पण गरेर र आसक्ति त्यागेर गर्दछ, ऊ कमलको पातझैं पापले लिप्त हुँदैन।
श्लोक ११
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि |
योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ||५-११||
Translation
योगीजन शरीर, मन, बुद्धि र इन्द्रियहरूद्वारा आसक्ति त्यागेर आत्मशुद्धिका लागि कर्म गर्दछन्।
श्लोक १२
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् |
अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ||५-१२||
Translation
युक्त पुरुषले कर्मफल त्यागेर परम शान्ति प्राप्त गर्दछ; र अयुक्त पुरुष फलमा आसक्त भई कामनाद्वारा बन्धनमा पर्दछ।
श्लोक १३
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी |
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ||५-१३||
Translation
सबै कर्महरू मनले संन्यास गरेर संयमी पुरुष नवद्वार भएको शरीररूपी नगरीमा सुखपूर्वक बस्दछ, न त ऊ कर्म गर्दछ न त गराउँछ।
श्लोक १४
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः |
न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ||५-१४||
Translation
प्रभु (ईश्वर) ले लोकका लागि न कर्तृत्व, न कर्म र न कर्मफलको संयोग नै सिर्जना गर्नुहुन्छ। तर प्रकृति नै सबै कुरा गर्दछे।
श्लोक १५
नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः |
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ||५-१५||
Translation
विभु परमात्माले कसैको पाप वा पुण्य कर्म ग्रहण गर्नुहुन्न; तर अज्ञानले ज्ञान ढाकिएको हुनाले सबै जीव मोहित हुन्छन्।
श्लोक १६
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः |
तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ||५-१६||
Translation
तर जसको त्यो अज्ञान आत्मज्ञानद्वारा नष्ट हुन्छ, उनीहरूका लागि त्यो ज्ञान सूर्यझैं परमात्मालाई प्रकाशित गर्दछ।
श्लोक १७
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः |
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ||५-१७||
Translation
जसको बुद्धि त्यसमा स्थित छ, जसको मन तद्रूप भएको छ, जसमा निष्ठा छ र जो ब्रह्मलाई नै परम लक्ष्य मान्दछन्, ज्ञानद्वारा पापरहित भएका ती पुरुष अपुनरावृत्ति (मोक्ष) प्राप्त गर्दछन्।
श्लोक १८
विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि |
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ||५-१८||
Translation
ज्ञानीजन विद्या र विनयले सम्पन्न ब्राह्मण, गाई, हात्ती, कुकुर र चाण्डालमा पनि सम तत्त्व नै देख्दछन्।
श्लोक १९
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः |
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः ||५-१९||
Translation
जसको मन समत्वभावमा स्थित छ, उनीहरूले यहीँ संसार जितेका छन्; किनकि ब्रह्म निर्दोष र सम छ, त्यसैले उनीहरू ब्रह्ममै स्थित छन्।
श्लोक २०
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् |
स्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ||५-२०||
Translation
जो स्थिरबुद्धि, संमोहरहित ब्रह्मज्ञानी पुरुष ब्रह्ममा स्थित छ, ऊ प्रिय वस्तु पाएर हर्षित हुँदैन र अप्रिय पाएर उद्विग्न हुँदैन।
श्लोक २१
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् |
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ||५-२१||
Translation
बाह्य विषयमा आसक्तिरहित अन्तःकरण भएको पुरुषले आत्मामै सुख प्राप्त गर्दछ; ब्रह्मको ध्यानमा समाहित चित्त भएको पुरुषले अक्षय सुख प्राप्त गर्दछ।
श्लोक २२
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते |
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ||५-२२||
Translation
हे कौन्तेय! इन्द्रिय र विषयको संयोगबाट उत्पन्न हुने भोगहरू दुःखका कारण हुन्, किनकि ती आदि र अन्त भएका छन्। बुद्धिमान् पुरुष तिनमा रमाउँदैन।
श्लोक २३
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् |
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ||५-२३||
Translation
जो मानिस यस लोकमा शरीर त्याग गर्नुपूर्व नै काम र क्रोधबाट उत्पन्न भएको वेगलाई सहन गर्न समर्थ छ, ऊ नै योगी र सुखी मानिस हो।
श्लोक २४
योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः |
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ||५-२४||
Translation
जो पुरुष अन्तरात्मामै सुख भएको, आत्मामै आराम गर्ने र आत्मामै ज्ञान भएको छ, त्यो योगी ब्रह्मरूप बनेर ब्रह्मनिर्वाण अर्थात् परम मोक्ष प्राप्त गर्दछ।
श्लोक २५
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः |
छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ||५-२५||
Translation
ती ऋषिगण मोक्ष प्राप्त गर्दछन् - जसका पाप नष्ट भएका छन्, जो संशयमुक्त, संयमी र सम्पूर्ण प्राणीको हितमा रमाउने छन्।
श्लोक २६
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् |
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ||५-२६||
Translation
काम र क्रोधबाट मुक्त, संयतचित्त भएका तथा आत्मालाई जान्ने यतिहरूका लागि सबैतिर मोक्ष (ब्रह्मानन्द) विद्यमान रहन्छ।
श्लोक २७ र २८
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः |
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ||५-२७||
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः |
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ||५-२८||
Translation
बाह्य विषयलाई बाहिरै राखेर, आँखाको दृष्टि भृकुटीको बीचमा स्थित गरेर तथा नासिकामा विचरण गर्ने प्राण र अपान वायुलाई सम बनाएर, जसको इन्द्रिय, मन र बुद्धि संयत छन्, यस्तो मोक्षपरायण मुनि इच्छा, भय र क्रोधबाट रहित भई सदा मुक्त नै रहन्छ।
More than just reading—
Create your own meditative videos.
Transform sacred verses into beautiful, cinematic videos to share with the world. Choose your background, add chanting audio, and spread the light of the Gita in a modern format.
Download the app for these features
- High-quality background artwork
- Synced Sanskrit & Meaning text
- Immersive Chanting & Music
.jpg)
experience the deep immersion
Embark on a cinematic spiritual journey with the full version of Nitya Gita. High-quality chanting, authentic translations, and a peaceful meditation sanctuary in the palm of your hand.
