कर्मसंन्यासयोग
अथ पञ्चमोऽध्यायः
श्लोक १
अर्जुन उवाच |
संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि |
यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ||५-१||
अनुवाद
अर्जुनले भन्नुभयो: हे कृष्ण! तपाईं कर्महरूको संन्यासको र फेरि योग (कर्मको आचरण) को प्रशंसा गर्नुहुन्छ। यी दुईमध्ये जुन एउटा निश्चित रूपले श्रेयस्कर छ, त्यो मलाई बताउनुहोस्।
श्लोक २
श्रीभगवानुवाच |
संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ |
तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ||५-२||
अनुवाद
श्रीभगवानले भन्नुभयो: कर्मसंन्यास र कर्मयोग यी दुवै परम कल्याणकारी छन्; तर ती दुवैमा कर्मसंन्यासभन्दा कर्मयोग श्रेष्ठ छ।
श्लोक ३
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति |
निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ||५-३||
अनुवाद
जो पुरुष न कसैसँग द्वेष गर्छ र न कुनै कुराको आकांक्षा राख्छ, ऊ सधैं संन्यासी नै मानिनुपर्छ; किनकि, हे महाबाहो! द्वन्द्वहरूबाट मुक्त पुरुष सजिलै बन्धनबाट मुक्त हुन्छ।
श्लोक ४
साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः |
एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ||५-४||
अनुवाद
बालक अर्थात् अल्पबुद्धि भएका मानिसहरू सांख्य (संन्यास) र योगलाई परस्पर भिन्न भनी भन्छन्, तर पण्डितहरू त्यसो भन्दैनन्। कुनै एकमा पनि सम्यक प्रकारले स्थित भएको पुरुषले दुवैको फल प्राप्त गर्दछ।
श्लोक ५
यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते |
एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ||५-५||
अनुवाद
जुन स्थान ज्ञानिहरूद्वारा प्राप्त गरिन्छ, त्यही स्थानमा कर्मयोगीहरू पनि पुग्दछन्। त्यसैले जसले सांख्य र योगलाई (फलरूपमा) एकै देख्छ, उसैले वास्तवमा देख्छ।
श्लोक ६
संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः |
योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ||५-६||
अनुवाद
तर, हे महाबाहो! योगबिना संन्यास प्राप्त गर्न कठिन छ; योगयुक्त मननशील पुरुष परमात्मालाई छिट्टै प्राप्त गर्दछ।
श्लोक ७
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः |
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ||५-७||
अनुवाद
जो पुरुष योगयुक्त, विशुद्ध अन्तःकरण भएको, शरीरलाई वशमा राखेको, जितेन्द्रिय तथा सम्पूर्ण प्राणीमा स्थित आत्मासँग एकत्व अनुभव गर्ने छ, ऊ कर्म गर्दै पनि लिप्त हुँदैन।
श्लोक ८ र ९
नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् |
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ||५-८||
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि |
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ||५-९||
अनुवाद
तत्त्वज्ञानी युक्त पुरुषले यस्तो सोच्दछ कि 'म केही पनि गर्दिनँ'। हेर्दै, सुन्दै, स्पर्श गर्दै, सुँघ्दै, खाँदै, हिँड्दै, सुत्दै, श्वास लिँदै, बोल्दै, त्याग गर्दै, ग्रहण गर्दै तथा आँखा खोल्दै र बन्द गर्दै पनि, ऊ निश्चयात्मक रूपले जान्दछ कि सबै इन्द्रियहरू आ-आफ्ना विषयमा विचरण गरिरहेका छन्।
श्लोक १०
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः |
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ||५-१०||
अनुवाद
जुन पुरुषले सबै कर्म ब्रह्ममा अर्पण गरेर र आसक्ति त्यागेर गर्दछ, ऊ कमलको पातझैं पापले लिप्त हुँदैन।
श्लोक ११
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि |
योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ||५-११||
अनुवाद
योगीजन शरीर, मन, बुद्धि र इन्द्रियहरूद्वारा आसक्ति त्यागेर आत्मशुद्धिका लागि कर्म गर्दछन्।
श्लोक १२
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् |
अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ||५-१२||
अनुवाद
युक्त पुरुषले कर्मफल त्यागेर परम शान्ति प्राप्त गर्दछ; र अयुक्त पुरुष फलमा आसक्त भई कामनाद्वारा बन्धनमा पर्दछ।
श्लोक १३
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी |
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ||५-१३||
अनुवाद
सबै कर्महरू मनले संन्यास गरेर संयमी पुरुष नवद्वार भएको शरीररूपी नगरीमा सुखपूर्वक बस्दछ, न त ऊ कर्म गर्दछ न त गराउँछ।
श्लोक १४
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः |
न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ||५-१४||
अनुवाद
प्रभु (ईश्वर) ले लोकका लागि न कर्तृत्व, न कर्म र न कर्मफलको संयोग नै सिर्जना गर्नुहुन्छ। तर प्रकृति नै सबै कुरा गर्दछे।
श्लोक १५
नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः |
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ||५-१५||
अनुवाद
विभु परमात्माले कसैको पाप वा पुण्य कर्म ग्रहण गर्नुहुन्न; तर अज्ञानले ज्ञान ढाकिएको हुनाले सबै जीव मोहित हुन्छन्।
श्लोक १६
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः |
तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ||५-१६||
अनुवाद
तर जसको त्यो अज्ञान आत्मज्ञानद्वारा नष्ट हुन्छ, उनीहरूका लागि त्यो ज्ञान सूर्यझैं परमात्मालाई प्रकाशित गर्दछ।
श्लोक १७
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः |
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ||५-१७||
अनुवाद
जसको बुद्धि त्यसमा स्थित छ, जसको मन तद्रूप भएको छ, जसमा निष्ठा छ र जो ब्रह्मलाई नै परम लक्ष्य मान्दछन्, ज्ञानद्वारा पापरहित भएका ती पुरुष अपुनरावृत्ति (मोक्ष) प्राप्त गर्दछन्।
श्लोक १८
विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि |
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ||५-१८||
अनुवाद
ज्ञानीजन विद्या र विनयले सम्पन्न ब्राह्मण, गाई, हात्ती, कुकुर र चाण्डालमा पनि सम तत्त्व नै देख्दछन्।
श्लोक १९
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः |
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः ||५-१९||
अनुवाद
जसको मन समत्वभावमा स्थित छ, उनीहरूले यहीँ संसार जितेका छन्; किनकि ब्रह्म निर्दोष र सम छ, त्यसैले उनीहरू ब्रह्ममै स्थित छन्।
श्लोक २०
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् |
स्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ||५-२०||
अनुवाद
जो स्थिरबुद्धि, संमोहरहित ब्रह्मज्ञानी पुरुष ब्रह्ममा स्थित छ, ऊ प्रिय वस्तु पाएर हर्षित हुँदैन र अप्रिय पाएर उद्विग्न हुँदैन।
श्लोक २१
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् |
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ||५-२१||
अनुवाद
बाह्य विषयमा आसक्तिरहित अन्तःकरण भएको पुरुषले आत्मामै सुख प्राप्त गर्दछ; ब्रह्मको ध्यानमा समाहित चित्त भएको पुरुषले अक्षय सुख प्राप्त गर्दछ।
श्लोक २२
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते |
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ||५-२२||
अनुवाद
हे कौन्तेय! इन्द्रिय र विषयको संयोगबाट उत्पन्न हुने भोगहरू दुःखका कारण हुन्, किनकि ती आदि र अन्त भएका छन्। बुद्धिमान् पुरुष तिनमा रमाउँदैन।
श्लोक २३
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् |
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ||५-२३||
अनुवाद
जो मानिस यस लोकमा शरीर त्याग गर्नुपूर्व नै काम र क्रोधबाट उत्पन्न भएको वेगलाई सहन गर्न समर्थ छ, ऊ नै योगी र सुखी मानिस हो।
श्लोक २४
योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः |
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ||५-२४||
अनुवाद
जो पुरुष अन्तरात्मामै सुख भएको, आत्मामै आराम गर्ने र आत्मामै ज्ञान भएको छ, त्यो योगी ब्रह्मरूप बनेर ब्रह्मनिर्वाण अर्थात् परम मोक्ष प्राप्त गर्दछ।
श्लोक २५
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः |
छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ||५-२५||
अनुवाद
ती ऋषिगण मोक्ष प्राप्त गर्दछन् - जसका पाप नष्ट भएका छन्, जो संशयमुक्त, संयमी र सम्पूर्ण प्राणीको हितमा रमाउने छन्।
श्लोक २६
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् |
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ||५-२६||
अनुवाद
काम र क्रोधबाट मुक्त, संयतचित्त भएका तथा आत्मालाई जान्ने यतिहरूका लागि सबैतिर मोक्ष (ब्रह्मानन्द) विद्यमान रहन्छ।
श्लोक २७ र २८
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः |
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ||५-२७||
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः |
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ||५-२८||
अनुवाद
बाह्य विषयलाई बाहिरै राखेर, आँखाको दृष्टि भृकुटीको बीचमा स्थित गरेर तथा नासिकामा विचरण गर्ने प्राण र अपान वायुलाई सम बनाएर, जसको इन्द्रिय, मन र बुद्धि संयत छन्, यस्तो मोक्षपरायण मुनि इच्छा, भय र क्रोधबाट रहित भई सदा मुक्त नै रहन्छ।
केवल पढ्न भन्दा धेरै -
आफ्नै ध्यान भिडियो बनाउनुहोस्।
विश्वसँग साझा गर्न पवित्र श्लोकहरूलाई सुन्दर, सिनेमाई भिडियोमा रूपान्तरण गर्नुहोस्। आफ्नो पृष्ठभूमि छान्नुहोस्, मन्त्रहरूको अडियो थप्नुहोस्, र गीताको प्रकाशलाई आधुनिक ढाँचामा फैलाउनुहोस्।
यी सुविधाहरूका लागि एप डाउनलोड गर्नुहोस्
- उच्च गुणस्तरको पृष्ठभूमि कलाकृति
- सिङ्क गरिएको संस्कृत र अर्थ पाठ
- इमर्सिभ चेन्टिङ र सङ्गीत
.jpg)
गहिरो विसर्जनको अनुभव गर्नुहोस्
नित्य गीताको पूर्ण संस्करणका साथ सिनेमाको आध्यात्मिक यात्रा सुरु गर्नुहोस्। उच्च गुणस्तरको मन्त्र, प्रामाणिक अनुवाद, र तपाईँको हातको खुट्टामा शान्तिपूर्ण ध्यान अभयारण्य।
