अर्जुनविषादयोग
अथ प्रथमोऽध्यायः
श्लोक १
धृतराष्ट्र उवाच |
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः |
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ||१-१||
अनुवाद
।।१.१।। धृतराष्ट्रले भन्नुभयो -- हे सञ्जय! धर्मभूमि कुरुक्षेत्रमा भेला भएका युद्धका इच्छुक मेरा र पाण्डुका पुत्रहरूले के गरे?
श्लोक २
सञ्जय उवाच |
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा |
आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ||१-२||
अनुवाद
।।१.२।। सञ्जयले भन्नुभयो -- पाण्डवहरूको सेनाको व्यूह रचना देखेर राजा दुर्योधनले आचार्य द्रोणको नजिक गएर यी वचनहरू भने।
श्लोक ३
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् |
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ||१-३||
अनुवाद
।।१.३।। हे आचार्य! तपाईंका बुद्धिमान् शिष्य द्रुपदपुत्र (धृष्टद्युम्न) द्वारा व्यूहबद्ध गरिएको पाण्डुपुत्रहरूको यो विशाल सेनालाई हेर्नुहोस्।
श्लोक ४, ५ र ६
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि |
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ||१-४||
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् |
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः ||१-५||
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् |
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ||१-६||
अनुवाद
।।१.४-६।। यस सेनामा भीम र अर्जुन समान महान् धनुर्धारी वीरहरू छन्; जस्तै युयुधान, विराट, महारथी द्रुपद, धृष्टकेतु, चेकितान, बलवान् काशिराज, पुरुजित्, कुन्तिभोज, नरपुङ्गव शैब्य, पराक्रमी युधामन्यु, बलवान् उत्तमौजा, सुभद्रापुत्र अभिमन्यु र द्रौपदीका पुत्रहरू—यी सबै महारथी हुन्।
श्लोक ७
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम |
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ||१-७||
अनुवाद
।।१.७।। हे द्विजोत्तम! हाम्रो पक्षमा पनि जो विशिष्ट योद्धा छन्, उनीहरूलाई जान्नुहोस्; तपाईंको जानकारीका लागि म मेरो सेनाका नायकहरूको नाम लिन्छु।
श्लोक ८ र ९
भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः |
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ||१-८||
अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः |
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ||१-९||
अनुवाद
।।१.८-९।। एक त स्वयं तपाईं, भीष्म, कर्ण, युद्धविजयी कृपाचार्य, अश्वत्थामा, विकर्ण र सोमदत्तका पुत्र। मेरा लागि प्राण त्याग्न तयार, अनेक प्रकारका शस्त्रास्त्रले सुसज्जित र युद्धमा कुशल अन्य धेरै शूरवीरहरू पनि छन्।
श्लोक १०
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् |
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ||१-१०||
अनुवाद
।।१.१०।। भीष्मद्वारा सुरक्षित हाम्रो यो सेना अपर्याप्त छ, तर भीमद्वारा सुरक्षित उनीहरूको यो सेना पर्याप्त छ।
श्लोक ११
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः |
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ||१-११||
अनुवाद
।।१.११।। त्यसैले, सबै मोर्चामा आ-आफ्नो स्थानमा रहेर तपाईंहरू सबैले भीष्म पितामहको नै रक्षा गर्नुहोस्।
श्लोक १२
तस्य सञ्जनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः |
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ||१-१२||
अनुवाद
।।१.१२।। त्यसपछि कौरवहरूमा वृद्ध, प्रतापी पितामह भीष्मले दुर्योधनको हृदयमा हर्ष जगाउँदै उच्च स्वरमा सिंहनाद गर्दै शङ्ख फुक्नुभयो।
श्लोक १३
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः |
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ||१-१३||
अनुवाद
।।१.१३।। त्यसपछि शङ्ख, नगारा, ढोल र नरसिंहाहरू एकैसाथ बजे, जसको शब्द अत्यन्तै भयानक थियो।
श्लोक १४
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ |
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ||१-१४||
अनुवाद
।।१.१४।। त्यसपछि सेता घोडाहरू जोडिएको भव्य रथमा बसेका माधव (श्रीकृष्ण) र पाण्डुपुत्र अर्जुनले पनि आफ्ना दिव्य शङ्खहरू फुके।
श्लोक १५
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः |
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ||१-१५||
अनुवाद
।।१.१५।। भगवान् हृषीकेशले पाञ्चजन्य, धनञ्जय (अर्जुन) ले देवदत्त र भयानक कर्म गर्ने भीमले पौण्ड्र नामक महाशङ्ख फुके।
श्लोक १६
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः |
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ||१-१६||
अनुवाद
।।१.१६।। कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिरले अनन्तविजय, नकुल र सहदेवले क्रमशः सुघोष र मणिपुष्पक शङ्ख फुके।
श्लोक १७ र १८
काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः |
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ||१-१७||
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते |
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ||१-१८||
अनुवाद
।।१.१७-१८।। श्रेष्ठ धनुर्धारी काशिराज, महारथी शिखण्डी, धृष्टद्युम्न, राजा विराट, अजेय सात्यकि, राजा द्रुपद, द्रौपदीका पुत्रहरू र महाबाहु सुभद्रापुत्र अभिमन्यु—यी सबैले आ-आफ्ना शङ्ख फुके।
श्लोक १९
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् |
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलोऽभ्यनुनादयन् ||१-१९||
अनुवाद
।।१.१९।। त्यो भयानक शब्दले आकाश र पृथ्वीलाई गुञ्जायमान बनाउँदै धृतराष्ट्रका पुत्रहरूको हृदय विदीर्ण गरिदियो।
श्लोक २०
अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः |
प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः |
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ||१-२०||
अनुवाद
।।१.२०।। हे राजन्! युद्ध सुरु हुने बेलामा कपिध्वज अर्जुनले धृतराष्ट्रका पुत्रहरूलाई तयार देखेर धनुष उठाए र भगवान् हृषीकेशलाई यी वचन भने।
श्लोक २१, २२ र २३
अर्जुन उवाच |
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ||१-२१||
यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् |
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे ||१-२२||
योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः |
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ||१-२३||
अनुवाद
।।१.२१-२३।। अर्जुनले भने -- हे अच्युत! मेरो रथलाई दुवै सेनाको बीचमा राख्नुहोस्, ताकि म युद्धको इच्छाले उभिएका यी मानिसहरूलाई हेर्न सकूँ कि यस युद्धमा मैले कोसँग लड्नु छ। धृतराष्ट्रका दुर्बुद्धि पुत्रको प्रिय चाहने जो यहाँ भेला भएका छन्, म उनीहरूलाई हेर्न चाहन्छु।
श्लोक २४ र २५
सञ्जय उवाच |
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत |
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ||१-२४||
भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् |
उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ||१-२५||
अनुवाद
।।१.२४-२५।। सञ्जयले भने -- हे भारत! अर्जुनले यसो भनेपछि भगवान् हृषीकेशले दुवै सेनाको बीचमा रथ राखेर भीष्म, द्रोण र समस्त राजाका सामु भन्नुभयो, "हे पार्थ! यहाँ भेला भएका कौरवहरूलाई हेर।"
श्लोक २६
तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् |
आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ||१-२६||
अनुवाद
।।१.२६।। त्यहाँ अर्जुनले आफ्ना काका, पितामह, आचार्य, मामा, भाइ, छोरा, नाति र मित्रहरूलाई उभिएको देखे।
श्लोक २७
श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि |
तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ||१-२७||
अनुवाद
।।१.२७।। दुवै सेनामा उभिएका आफ्ना श्वसुर र सुहृदहरूलाई देखेर कुन्तीपुत्र अर्जुन अत्यन्त करुणाले भरिए र विषादयुक्त भए।
श्लोक २८, २९, ३० र ३१
कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् |
अर्जुन उवाच |
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ||१-२८||
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति |
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ||१-२९||
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते |
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ||१-३०||
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव |
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ||१-३१||
अनुवाद
।।१.२८-३१।। अर्जुनले भने -- हे कृष्ण! युद्धको इच्छाले उपस्थित भएका यी स्वजनलाई देखेर मेरा अङ्गहरू शिथिल भएका छन्, मुख सुकेको छ, शरीरमा कम्पन र रोमाञ्च भइरहेको छ। मेरो हातबाट गाण्डीव खसिरहेको छ, छाला जलिरहेको छ, मन भ्रमित छ। हे केशव! म विपरीत लक्षण देख्दैछु र स्वजनलाई मारेर कुनै कल्याण देख्दिनँ।
श्लोक ३२
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च |
किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ||१-३२||
अनुवाद
।।१.३२।। हे कृष्ण! म विजय चाहन्नँ, न राज्य न सुख। हे गोविन्द! हामीलाई राज्य, भोग वा जीवनले के प्रयोजन?
श्लोक ३३ र ३४
येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च |
त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ||१-३३||
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः |
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ||१-३४||
अनुवाद
।।१.३३-३४।। जसका लागि हामी राज्य र सुख चाहन्छौँ, उनीहरू नै प्राण र धनको आशा त्यागेर युद्धमा उभिएका छन्—आचार्य, पिता, पुत्र, पितामह, मामा, श्वसुर, नाति, साला र अन्य सम्बन्धीहरू।
श्लोक ३५
एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन |
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ||१-३५||
अनुवाद
।।१.३५।। हे मधुसूदन! यिनीहरूले मलाई मारे पनि, म यिनीहरूलाई मार्न चाहन्नँ, त्रैलोक्यको राज्यका लागि त के कुरा, पृथ्वीका लागि पनि होइन।
श्लोक ३६
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन |
पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ||१-३६||
अनुवाद
।।१.३६।। हे जनार्दन! धृतराष्ट्रका पुत्रहरूलाई मारेर हामीलाई के खुसी मिल्ला? यी आततायीहरूलाई मारेर त हामीलाई पाप मात्र लाग्नेछ।
श्लोक ३७
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् |
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ||१-३७||
अनुवाद
।।१.३७।। त्यसैले, आफ्ना बान्धव धृतराष्ट्रका पुत्रहरूलाई मार्नु हामीलाई उचित छैन। हे माधव! स्वजनलाई मारेर हामी कसरी सुखी हुन सक्छौँ?
श्लोक ३८ र ३९
यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः |
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ||१-३८||
कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् |
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ||१-३९||
अनुवाद
।।१.३८-३९।। यद्यपि लोभले भ्रष्टचित्त भएका यी मानिसहरू कुलनाशको दोष र मित्रद्रोहको पाप देख्दैनन्, तर हे जनार्दन! कुलक्षयको दोष जान्ने हामीले यो पापबाट किन नफर्किने?
श्लोक ४०
कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः |
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ||१-४०||
अनुवाद
।।१.४०।। कुलको नाश हुँदा सनातन कुलधर्म नष्ट हुन्छन्। धर्म नष्ट भएपछि सम्पूर्ण कुललाई अधर्मले दबाउँछ।
श्लोक ४१
अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः |
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ||१-४१||
अनुवाद
।।१.४१।। हे कृष्ण! अधर्म बढेपछि कुलका स्त्रीहरू दूषित हुन्छन् र हे वार्ष्णेय! स्त्रीहरू दूषित भएपछि वर्णसङ्कर उत्पन्न हुन्छ।
श्लोक ४२
सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च |
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ||१-४२||
अनुवाद
।।१.४२।। वर्णसङ्करले कुलघाती र कुललाई नरकमा लैजान्छ। पिण्ड र जलदानको क्रिया लोप भएकाले यिनका पितृहरू पनि नरकमा खस्छन्।
श्लोक ४३
दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः |
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ||१-४३||
अनुवाद
।।१.४३।। कुलघातीका यी वर्णसङ्कर गराउने दोषहरूले सनातन जातिधर्म र कुलधर्म नष्ट हुन्छन्।
श्लोक ४४
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन |
नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ||१-४४||
अनुवाद
।।१.४४।। हे जनार्दन! जसको कुलधर्म नष्ट हुन्छ, ती मानिसहरू नरकमा पर्छन् भनी हामीले सुनेका छौँ।
श्लोक ४५
अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् |
यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ||१-४५||
अनुवाद
।।१.४५।। अहो! हामी कति ठूलो पाप गर्न तयार भएका छौँ, जो राज्यसुखको लोभले आफ्ना स्वजनलाई मार्न उद्यत छौँ।
केवल पढ्न भन्दा धेरै -
आफ्नै ध्यान भिडियो बनाउनुहोस्।
विश्वसँग साझा गर्न पवित्र श्लोकहरूलाई सुन्दर, सिनेमाई भिडियोमा रूपान्तरण गर्नुहोस्। आफ्नो पृष्ठभूमि छान्नुहोस्, मन्त्रहरूको अडियो थप्नुहोस्, र गीताको प्रकाशलाई आधुनिक ढाँचामा फैलाउनुहोस्।
यी सुविधाहरूका लागि एप डाउनलोड गर्नुहोस्
- उच्च गुणस्तरको पृष्ठभूमि कलाकृति
- सिङ्क गरिएको संस्कृत र अर्थ पाठ
- इमर्सिभ चेन्टिङ र सङ्गीत
.jpg)
गहिरो विसर्जनको अनुभव गर्नुहोस्
नित्य गीताको पूर्ण संस्करणका साथ सिनेमाको आध्यात्मिक यात्रा सुरु गर्नुहोस्। उच्च गुणस्तरको मन्त्र, प्रामाणिक अनुवाद, र तपाईँको हातको खुट्टामा शान्तिपूर्ण ध्यान अभयारण्य।
