अर्जुनविषादयोग
अथ प्रथमोऽध्यायः
श्लोक १
धृतराष्ट्र उवाच |
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः |
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ||१-१||
Translation
।।१.१।। धृतराष्ट्रले भन्नुभयो -- हे सञ्जय! धर्मभूमि कुरुक्षेत्रमा भेला भएका युद्धका इच्छुक मेरा र पाण्डुका पुत्रहरूले के गरे?
श्लोक २
सञ्जय उवाच |
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा |
आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ||१-२||
Translation
।।१.२।। सञ्जयले भन्नुभयो -- पाण्डवहरूको सेनाको व्यूह रचना देखेर राजा दुर्योधनले आचार्य द्रोणको नजिक गएर यी वचनहरू भने।
श्लोक ३
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् |
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ||१-३||
Translation
।।१.३।। हे आचार्य! तपाईंका बुद्धिमान् शिष्य द्रुपदपुत्र (धृष्टद्युम्न) द्वारा व्यूहबद्ध गरिएको पाण्डुपुत्रहरूको यो विशाल सेनालाई हेर्नुहोस्।
श्लोक ४, ५ र ६
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि |
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ||१-४||
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् |
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः ||१-५||
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् |
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ||१-६||
Translation
।।१.४-६।। यस सेनामा भीम र अर्जुन समान महान् धनुर्धारी वीरहरू छन्; जस्तै युयुधान, विराट, महारथी द्रुपद, धृष्टकेतु, चेकितान, बलवान् काशिराज, पुरुजित्, कुन्तिभोज, नरपुङ्गव शैब्य, पराक्रमी युधामन्यु, बलवान् उत्तमौजा, सुभद्रापुत्र अभिमन्यु र द्रौपदीका पुत्रहरू—यी सबै महारथी हुन्।
श्लोक ७
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम |
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ||१-७||
Translation
।।१.७।। हे द्विजोत्तम! हाम्रो पक्षमा पनि जो विशिष्ट योद्धा छन्, उनीहरूलाई जान्नुहोस्; तपाईंको जानकारीका लागि म मेरो सेनाका नायकहरूको नाम लिन्छु।
श्लोक ८ र ९
भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः |
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ||१-८||
अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः |
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ||१-९||
Translation
।।१.८-९।। एक त स्वयं तपाईं, भीष्म, कर्ण, युद्धविजयी कृपाचार्य, अश्वत्थामा, विकर्ण र सोमदत्तका पुत्र। मेरा लागि प्राण त्याग्न तयार, अनेक प्रकारका शस्त्रास्त्रले सुसज्जित र युद्धमा कुशल अन्य धेरै शूरवीरहरू पनि छन्।
श्लोक १०
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् |
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ||१-१०||
Translation
।।१.१०।। भीष्मद्वारा सुरक्षित हाम्रो यो सेना अपर्याप्त छ, तर भीमद्वारा सुरक्षित उनीहरूको यो सेना पर्याप्त छ।
श्लोक ११
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः |
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ||१-११||
Translation
।।१.११।। त्यसैले, सबै मोर्चामा आ-आफ्नो स्थानमा रहेर तपाईंहरू सबैले भीष्म पितामहको नै रक्षा गर्नुहोस्।
श्लोक १२
तस्य सञ्जनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः |
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ||१-१२||
Translation
।।१.१२।। त्यसपछि कौरवहरूमा वृद्ध, प्रतापी पितामह भीष्मले दुर्योधनको हृदयमा हर्ष जगाउँदै उच्च स्वरमा सिंहनाद गर्दै शङ्ख फुक्नुभयो।
श्लोक १३
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः |
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ||१-१३||
Translation
।।१.१३।। त्यसपछि शङ्ख, नगारा, ढोल र नरसिंहाहरू एकैसाथ बजे, जसको शब्द अत्यन्तै भयानक थियो।
श्लोक १४
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ |
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ||१-१४||
Translation
।।१.१४।। त्यसपछि सेता घोडाहरू जोडिएको भव्य रथमा बसेका माधव (श्रीकृष्ण) र पाण्डुपुत्र अर्जुनले पनि आफ्ना दिव्य शङ्खहरू फुके।
श्लोक १५
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः |
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ||१-१५||
Translation
।।१.१५।। भगवान् हृषीकेशले पाञ्चजन्य, धनञ्जय (अर्जुन) ले देवदत्त र भयानक कर्म गर्ने भीमले पौण्ड्र नामक महाशङ्ख फुके।
श्लोक १६
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः |
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ||१-१६||
Translation
।।१.१६।। कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिरले अनन्तविजय, नकुल र सहदेवले क्रमशः सुघोष र मणिपुष्पक शङ्ख फुके।
श्लोक १७ र १८
काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः |
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ||१-१७||
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते |
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ||१-१८||
Translation
।।१.१७-१८।। श्रेष्ठ धनुर्धारी काशिराज, महारथी शिखण्डी, धृष्टद्युम्न, राजा विराट, अजेय सात्यकि, राजा द्रुपद, द्रौपदीका पुत्रहरू र महाबाहु सुभद्रापुत्र अभिमन्यु—यी सबैले आ-आफ्ना शङ्ख फुके।
श्लोक १९
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् |
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलोऽभ्यनुनादयन् ||१-१९||
Translation
।।१.१९।। त्यो भयानक शब्दले आकाश र पृथ्वीलाई गुञ्जायमान बनाउँदै धृतराष्ट्रका पुत्रहरूको हृदय विदीर्ण गरिदियो।
श्लोक २०
अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः |
प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः |
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ||१-२०||
Translation
।।१.२०।। हे राजन्! युद्ध सुरु हुने बेलामा कपिध्वज अर्जुनले धृतराष्ट्रका पुत्रहरूलाई तयार देखेर धनुष उठाए र भगवान् हृषीकेशलाई यी वचन भने।
श्लोक २१, २२ र २३
अर्जुन उवाच |
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ||१-२१||
यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् |
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे ||१-२२||
योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः |
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ||१-२३||
Translation
।।१.२१-२३।। अर्जुनले भने -- हे अच्युत! मेरो रथलाई दुवै सेनाको बीचमा राख्नुहोस्, ताकि म युद्धको इच्छाले उभिएका यी मानिसहरूलाई हेर्न सकूँ कि यस युद्धमा मैले कोसँग लड्नु छ। धृतराष्ट्रका दुर्बुद्धि पुत्रको प्रिय चाहने जो यहाँ भेला भएका छन्, म उनीहरूलाई हेर्न चाहन्छु।
श्लोक २४ र २५
सञ्जय उवाच |
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत |
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ||१-२४||
भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् |
उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ||१-२५||
Translation
।।१.२४-२५।। सञ्जयले भने -- हे भारत! अर्जुनले यसो भनेपछि भगवान् हृषीकेशले दुवै सेनाको बीचमा रथ राखेर भीष्म, द्रोण र समस्त राजाका सामु भन्नुभयो, "हे पार्थ! यहाँ भेला भएका कौरवहरूलाई हेर।"
श्लोक २६
तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् |
आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ||१-२६||
Translation
।।१.२६।। त्यहाँ अर्जुनले आफ्ना काका, पितामह, आचार्य, मामा, भाइ, छोरा, नाति र मित्रहरूलाई उभिएको देखे।
श्लोक २७
श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि |
तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ||१-२७||
Translation
।।१.२७।। दुवै सेनामा उभिएका आफ्ना श्वसुर र सुहृदहरूलाई देखेर कुन्तीपुत्र अर्जुन अत्यन्त करुणाले भरिए र विषादयुक्त भए।
श्लोक २८, २९, ३० र ३१
कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् |
अर्जुन उवाच |
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ||१-२८||
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति |
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ||१-२९||
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते |
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ||१-३०||
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव |
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ||१-३१||
Translation
।।१.२८-३१।। अर्जुनले भने -- हे कृष्ण! युद्धको इच्छाले उपस्थित भएका यी स्वजनलाई देखेर मेरा अङ्गहरू शिथिल भएका छन्, मुख सुकेको छ, शरीरमा कम्पन र रोमाञ्च भइरहेको छ। मेरो हातबाट गाण्डीव खसिरहेको छ, छाला जलिरहेको छ, मन भ्रमित छ। हे केशव! म विपरीत लक्षण देख्दैछु र स्वजनलाई मारेर कुनै कल्याण देख्दिनँ।
श्लोक ३२
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च |
किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ||१-३२||
Translation
।।१.३२।। हे कृष्ण! म विजय चाहन्नँ, न राज्य न सुख। हे गोविन्द! हामीलाई राज्य, भोग वा जीवनले के प्रयोजन?
श्लोक ३३ र ३४
येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च |
त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ||१-३३||
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः |
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ||१-३४||
Translation
।।१.३३-३४।। जसका लागि हामी राज्य र सुख चाहन्छौँ, उनीहरू नै प्राण र धनको आशा त्यागेर युद्धमा उभिएका छन्—आचार्य, पिता, पुत्र, पितामह, मामा, श्वसुर, नाति, साला र अन्य सम्बन्धीहरू।
श्लोक ३५
एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन |
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ||१-३५||
Translation
।।१.३५।। हे मधुसूदन! यिनीहरूले मलाई मारे पनि, म यिनीहरूलाई मार्न चाहन्नँ, त्रैलोक्यको राज्यका लागि त के कुरा, पृथ्वीका लागि पनि होइन।
श्लोक ३६
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन |
पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ||१-३६||
Translation
।।१.३६।। हे जनार्दन! धृतराष्ट्रका पुत्रहरूलाई मारेर हामीलाई के खुसी मिल्ला? यी आततायीहरूलाई मारेर त हामीलाई पाप मात्र लाग्नेछ।
श्लोक ३७
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् |
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ||१-३७||
Translation
।।१.३७।। त्यसैले, आफ्ना बान्धव धृतराष्ट्रका पुत्रहरूलाई मार्नु हामीलाई उचित छैन। हे माधव! स्वजनलाई मारेर हामी कसरी सुखी हुन सक्छौँ?
श्लोक ३८ र ३९
यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः |
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ||१-३८||
कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् |
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ||१-३९||
Translation
।।१.३८-३९।। यद्यपि लोभले भ्रष्टचित्त भएका यी मानिसहरू कुलनाशको दोष र मित्रद्रोहको पाप देख्दैनन्, तर हे जनार्दन! कुलक्षयको दोष जान्ने हामीले यो पापबाट किन नफर्किने?
श्लोक ४०
कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः |
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ||१-४०||
Translation
।।१.४०।। कुलको नाश हुँदा सनातन कुलधर्म नष्ट हुन्छन्। धर्म नष्ट भएपछि सम्पूर्ण कुललाई अधर्मले दबाउँछ।
श्लोक ४१
अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः |
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ||१-४१||
Translation
।।१.४१।। हे कृष्ण! अधर्म बढेपछि कुलका स्त्रीहरू दूषित हुन्छन् र हे वार्ष्णेय! स्त्रीहरू दूषित भएपछि वर्णसङ्कर उत्पन्न हुन्छ।
श्लोक ४२
सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च |
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ||१-४२||
Translation
।।१.४२।। वर्णसङ्करले कुलघाती र कुललाई नरकमा लैजान्छ। पिण्ड र जलदानको क्रिया लोप भएकाले यिनका पितृहरू पनि नरकमा खस्छन्।
श्लोक ४३
दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः |
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ||१-४३||
Translation
।।१.४३।। कुलघातीका यी वर्णसङ्कर गराउने दोषहरूले सनातन जातिधर्म र कुलधर्म नष्ट हुन्छन्।
श्लोक ४४
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन |
नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ||१-४४||
Translation
।।१.४४।। हे जनार्दन! जसको कुलधर्म नष्ट हुन्छ, ती मानिसहरू नरकमा पर्छन् भनी हामीले सुनेका छौँ।
श्लोक ४५
अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् |
यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ||१-४५||
Translation
।।१.४५।। अहो! हामी कति ठूलो पाप गर्न तयार भएका छौँ, जो राज्यसुखको लोभले आफ्ना स्वजनलाई मार्न उद्यत छौँ।
More than just reading—
Create your own meditative videos.
Transform sacred verses into beautiful, cinematic videos to share with the world. Choose your background, add chanting audio, and spread the light of the Gita in a modern format.
Download the app for these features
- High-quality background artwork
- Synced Sanskrit & Meaning text
- Immersive Chanting & Music
.jpg)
experience the deep immersion
Embark on a cinematic spiritual journey with the full version of Nitya Gita. High-quality chanting, authentic translations, and a peaceful meditation sanctuary in the palm of your hand.
