અર્જુનવિષાદયોગ

ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ |

ધર્મક્ષેત્રે કુરુક્ષેત્રે સમવેતા યુયુત્સવઃ |

મામકાઃ પાણ્ડવાશ્ચૈવ કિમકુર્વત સઞ્જય ||૧-૧||

સઞ્જય ઉવાચ |

દૃષ્ટ્વા તુ પાણ્ડવાનીકં વ્યૂઢં દુર્યોધનસ્તદા |

આચાર્યમુપસંગમ્ય રાજા વચનમબ્રવીત્ ||૧-૨||

પશ્યૈતાં પાણ્ડુપુત્રાણામાચાર્ય મહતીં ચમૂમ્ |

વ્યૂઢાં દ્રુપદપુત્રેણ તવ શિષ્યેણ ધીમતા ||૧-૩||

અત્ર શૂરા મહેષ્વાસા ભીમાર્જુનસમા યુધિ |

યુયુધાનો વિરાટશ્ચ દ્રુપદશ્ચ મહારથઃ ||૧-૪||

ધૃષ્ટકેતુશ્ચેકિતાનઃ કાશિરાજશ્ચ વીર્યવાન્ |

પુરુજિત્કુન્તિભોજશ્ચ શૈબ્યશ્ચ નરપુંગવઃ ||૧-૫||

યુધામન્યુશ્ચ વિક્રાન્ત ઉત્તમૌજાશ્ચ વીર્યવાન્ |

સૌભદ્રો દ્રૌપદેયાશ્ચ સર્વ એવ મહારથાઃ ||૧-૬||

અસ્માકં તુ વિશિષ્ટા યે તાન્નિબોધ દ્વિજોત્તમ |

નાયકા મમ સૈન્યસ્ય સંજ્ઞાર્થં તાન્બ્રવીમિ તે ||૧-૭||

ભવાન્ભીષ્મશ્ચ કર્ણશ્ચ કૃપશ્ચ સમિતિઞ્જયઃ |

અશ્વત્થામા વિકર્ણશ્ચ સૌમદત્તિસ્તથૈવ ચ ||૧-૮||

અન્યે ચ બહવઃ શૂરા મદર્થે ત્યક્તજીવિતાઃ |

નાનાશસ્ત્રપ્રહરણાઃ સર્વે યુદ્ધવિશારદાઃ ||૧-૯||

અપર્યાપ્તં તદસ્માકં બલં ભીષ્માભિરક્ષિતમ્ |

પર્યાપ્તં ત્વિદમેતેષાં બલં ભીમાભિરક્ષિતમ્ ||૧-૧૦||

અયનેષુ ચ સર્વેષુ યથાભાગમવસ્થિતાઃ |

ભીષ્મમેવાભિરક્ષન્તુ ભવન્તઃ સર્વ એવ હિ ||૧-૧૧||

તસ્ય સઞ્જનયન્હર્ષં કુરુવૃદ્ધઃ પિતામહઃ |

સિંહનાદં વિનદ્યોચ્ચૈઃ શઙ્ખં દધ્મૌ પ્રતાપવાન્ ||૧-૧૨||

તતઃ શઙ્ખાશ્ચ ભેર્યશ્ચ પણવાનકગોમુખાઃ |

સહસૈવાભ્યહન્યન્ત સ શબ્દસ્તુમુલોઽભવત્ ||૧-૧૩||

તતઃ શ્વેતૈર્હયૈર્યુક્તે મહતિ સ્યન્દને સ્થિતૌ |

માધવઃ પાણ્ડવશ્ચૈવ દિવ્યૌ શઙ્ખૌ પ્રદધ્મતુઃ ||૧-૧૪||

પાઞ્ચજન્યં હૃષીકેશો દેવદત્તં ધનઞ્જયઃ |

પૌણ્ડ્રં દધ્મૌ મહાશઙ્ખં ભીમકર્મા વૃકોદરઃ ||૧-૧૫||

અનન્તવિજયં રાજા કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ |

નકુલઃ સહદેવશ્ચ સુઘોષમણિપુષ્પકૌ ||૧-૧૬||

કાશ્યશ્ચ પરમેષ્વાસઃ શિખણ્ડી ચ મહારથઃ |

ધૃષ્ટદ્યુમ્નો વિરાટશ્ચ સાત્યકિશ્ચાપરાજિતઃ ||૧-૧૭||

દ્રુપદો દ્રૌપદેયાશ્ચ સર્વશઃ પૃથિવીપતે |

સૌભદ્રશ્ચ મહાબાહુઃ શઙ્ખાન્દધ્મુઃ પૃથક્પૃથક્ ||૧-૧૮||

સ ઘોષો ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં હૃદયાનિ વ્યદારયત્ |

નભશ્ચ પૃથિવીં ચૈવ તુમુલોઽભ્યનુનાદયન્ (or લોવ્યનુ) ||૧-૧૯||

અથ વ્યવસ્થિતાન્દૃષ્ટ્વા ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ કપિધ્વજઃ |

પ્રવૃત્તે શસ્ત્રસમ્પાતે ધનુરુદ્યમ્ય પાણ્ડવઃ |

હૃષીકેશં તદા વાક્યમિદમાહ મહીપતે ||૧-૨૦||

અર્જુન ઉવાચ |

સેનયોરુભયોર્મધ્યે રથં સ્થાપય મેઽચ્યુત ||૧-૨૧||

યાવદેતાન્નિરીક્ષેઽહં યોદ્ધુકામાનવસ્થિતાન્ |

કૈર્મયા સહ યોદ્ધવ્યમસ્મિન્ રણસમુદ્યમે ||૧-૨૨||

યોત્સ્યમાનાનવેક્ષેઽહં ય એતેઽત્ર સમાગતાઃ |

ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય દુર્બુદ્ધેર્યુદ્ધે પ્રિયચિકીર્ષવઃ ||૧-૨૩||

સઞ્જય ઉવાચ |

એવમુક્તો હૃષીકેશો ગુડાકેશેન ભારત |

સેનયોરુભયોર્મધ્યે સ્થાપયિત્વા રથોત્તમમ્ ||૧-૨૪||

ભીષ્મદ્રોણપ્રમુખતઃ સર્વેષાં ચ મહીક્ષિતામ્ |

ઉવાચ પાર્થ પશ્યૈતાન્સમવેતાન્કુરૂનિતિ ||૧-૨૫||

તત્રાપશ્યત્સ્થિતાન્પાર્થઃ પિતૄનથ પિતામહાન્ |

આચાર્યાન્માતુલાન્ભ્રાતૄન્પુત્રાન્પૌત્રાન્સખીંસ્તથા ||૧-૨૬||

શ્વશુરાન્સુહૃદશ્ચૈવ સેનયોરુભયોરપિ |

તાન્સમીક્ષ્ય સ કૌન્તેયઃ સર્વાન્બન્ધૂનવસ્થિતાન્ ||૧-૨૭||

કૃપયા પરયાવિષ્ટો વિષીદન્નિદમબ્રવીત્ |

અર્જુન ઉવાચ |

દૃષ્ટ્વેમં સ્વજનં કૃષ્ણ યુયુત્સું સમુપસ્થિતમ્ ||૧-૨૮||

સીદન્તિ મમ ગાત્રાણિ મુખં ચ પરિશુષ્યતિ |

વેપથુશ્ચ શરીરે મે રોમહર્ષશ્ચ જાયતે ||૧-૨૯||

ગાણ્ડીવં સ્રંસતે હસ્તાત્ત્વક્ચૈવ પરિદહ્યતે |

ન ચ શક્નોમ્યવસ્થાતું ભ્રમતીવ ચ મે મનઃ ||૧-૩૦||

નિમિત્તાનિ ચ પશ્યામિ વિપરીતાનિ કેશવ |

ન ચ શ્રેયોઽનુપશ્યામિ હત્વા સ્વજનમાહવે ||૧-૩૧||

ન કાઙ્ક્ષે વિજયં કૃષ્ણ ન ચ રાજ્યં સુખાનિ ચ |

કિં નો રાજ્યેન ગોવિન્દ કિં ભોગૈર્જીવિતેન વા ||૧-૩૨||

યેષામર્થે કાઙ્ક્ષિતં નો રાજ્યં ભોગાઃ સુખાનિ ચ |

ત ઇમેઽવસ્થિતા યુદ્ધે પ્રાણાંસ્ત્યક્ત્વા ધનાનિ ચ ||૧-૩૩||

આચાર્યાઃ પિતરઃ પુત્રાસ્તથૈવ ચ પિતામહાઃ |

માતુલાઃ શ્વશુરાઃ પૌત્રાઃ શ્યાલાઃ સમ્બન્ધિનસ્તથા ||૧-૩૪||

એતાન્ન હન્તુમિચ્છામિ ઘ્નતોઽપિ મધુસૂદન |

અપિ ત્રૈલોક્યરાજ્યસ્ય હેતોઃ કિં નુ મહીકૃતે ||૧-૩૫||

નિહત્ય ધાર્તરાષ્ટ્રાન્નઃ કા પ્રીતિઃ સ્યાજ્જનાર્દન |

પાપમેવાશ્રયેદસ્માન્હત્વૈતાનાતતાયિનઃ ||૧-૩૬||

તસ્માન્નાર્હા વયં હન્તું ધાર્તરાષ્ટ્રાન્સ્વબાન્ધવાન્ |

સ્વજનં હિ કથં હત્વા સુખિનઃ સ્યામ માધવ ||૧-૩૭||

યદ્યપ્યેતે ન પશ્યન્તિ લોભોપહતચેતસઃ |

કુલક્ષયકૃતં દોષં મિત્રદ્રોહે ચ પાતકમ્ ||૧-૩૮||

કથં ન જ્ઞેયમસ્માભિઃ પાપાદસ્માન્નિવર્તિતુમ્ |

કુલક્ષયકૃતં દોષં પ્રપશ્યદ્ભિર્જનાર્દન ||૧-૩૯||

કુલક્ષયે પ્રણશ્યન્તિ કુલધર્માઃ સનાતનાઃ |

ધર્મે નષ્ટે કુલં કૃત્સ્નમધર્મોઽભિભવત્યુત ||૧-૪૦||

અધર્માભિભવાત્કૃષ્ણ પ્રદુષ્યન્તિ કુલસ્ત્રિયઃ |

સ્ત્રીષુ દુષ્ટાસુ વાર્ષ્ણેય જાયતે વર્ણસઙ્કરઃ ||૧-૪૧||

સઙ્કરો નરકાયૈવ કુલઘ્નાનાં કુલસ્ય ચ |

પતન્તિ પિતરો હ્યેષાં લુપ્તપિણ્ડોદકક્રિયાઃ ||૧-૪૨||

દોષૈરેતૈઃ કુલઘ્નાનાં વર્ણસઙ્કરકારકૈઃ |

ઉત્સાદ્યન્તે જાતિધર્માઃ કુલધર્માશ્ચ શાશ્વતાઃ ||૧-૪૩||

ઉત્સન્નકુલધર્માણાં મનુષ્યાણાં જનાર્દન |

નરકે નિયતં વાસો ભવતીત્યનુશુશ્રુમ (or નરકેઽનિયતં) ||૧-૪૪||

અહો બત મહત્પાપં કર્તું વ્યવસિતા વયમ્ |

યદ્રાજ્યસુખલોભેન હન્તું સ્વજનમુદ્યતાઃ ||૧-૪૫||

યદિ મામપ્રતીકારમશસ્ત્રં શસ્ત્રપાણયઃ |

ધાર્તરાષ્ટ્રા રણે હન્યુસ્તન્મે ક્ષેમતરં ભવેત્ ||૧-૪૬||

સઞ્જય ઉવાચ |

એવમુક્ત્વાર્જુનઃ સઙ્ખ્યે રથોપસ્થ ઉપાવિશત્ |

વિસૃજ્ય સશરં ચાપં શોકસંવિગ્નમાનસઃ ||૧-૪૭||