পুৰুষোত্তমযোগ

শ্ৰীভগৱানুবাচ |

ঊৰ্ধ্বমূলমধঃশাখমশ্বত্থং প্ৰাহুরব্যয়ম্ |

ছন্দাংসি যস্য পৰ্ণানি যস্তং বেদ স বেদবিত্ ||১৫-১||

অধশ্চোৰ্ধ্বং প্ৰসৃতাস্তস্য শাখা

গুণপ্ৰবৃদ্ধা বিষয়প্ৰবালাঃ |

অধশ্চ মূলান্যনুসন্ততানি

কৰ্মানুবন্ধীনি মনুষ্যলোকে ||১৫-২||

ন ৰূপমস্যেহ তথোপলভ্যতে

নান্তো ন চাদিনৰ্চ সম্প্ৰতিষ্ঠা |

অশ্বত্থমেনং সুবিৰূঢ়মূলম্

অসঙ্গশস্ত্ৰেণ দৃঢ়েন ছিত্ত্বা ||১৫-৩||

ততঃ পদং তৎপৰিমাৰ্গিতব্যং

যস্মিন্গতা ন নিৱৰ্তন্তি ভূয়ঃ |

তমেব চাদ্যং পুৰুষং প্ৰপদ্যে |

যতঃ প্ৰবৃত্তিঃ প্ৰসৃতা পুৰাণী ||১৫-৪||

নিৰ্মানমোহা জিতসঙ্গদোষা

অধ্যাত্মনিত্যা বিনিবৃত্তকামাঃ |

দ্বন্দ্বৈৰ্বিমুক্তাঃ সুখদুঃখসংজ্ঞৈৰ্-

গচ্ছন্ত্যমূঢ়াঃ পদমব্যয়ং তৎ ||১৫-৫||

ন তদ্ভাসয়তে সূৰ্যো ন শশাঙ্কো ন পাৱকঃ |

যদ্গত্বা ন নিৱৰ্তন্তে তদ্ধাম পৰমং মম ||১৫-৬||

মমৈবাংশো জীৱলোকে জীৱভূতঃ সনাতনঃ |

মনঃষষ্ঠানীন্দ্ৰিয়াণি প্ৰকৃতিস্থানি কৰ্ষতি ||১৫-৭||

শৰীৰং যদৱাপ্নোতি যচ্চাপ্যুত্ক্ৰামতীশ্বৰঃ |

গৃহীত্বৈতানি সংযাতি বায়ুৰ্গন্ধানিৱাশয়াৎ ||১৫-৮||

শ্ৰোত্ৰং চক্ষুঃ স্পৰ্শনং চ ৰসনং ঘ্ৰাণমেব চ |

অধিষ্ঠায় মনশ্চায়ং বিষয়ানুপসেৱতে ||১৫-৯||

উত্ক্ৰামন্তং স্থিতং বাপি ভুঞ্জানং বা গুণান্বিতম্ |

বিমূঢ়া নানুপশ্যন্তি পশ্যন্তি জ্ঞানচক্ষুষঃ ||১৫-১০||

যতন্তো যোগিনশ্চৈনং পশ্যন্ত্যাত্মন্যৱস্থিতম্ |

যতন্তোপ্যকৃতাত্মানো নৈনং পশ্যন্ত্যচেতসঃ ||১৫-১১||

যদাদিত্যগতং তেজো জগদ্ভাসয়তেঽখিলম্ |

যচ্চন্দ্ৰমসি যচ্চাগ্নৌ তত্তেজো বিদ্ধি মামকম্ ||১৫-১২||

গামাবিশ্য চ ভূতানি ধাৰয়াম্যহমোজসা |

পুষ্পামি চৌষধীঃ সৰ্বাঃ সোমো ভূত্বা ৰসাত্মকঃ ||১৫-১৩||

অহং বৈশ্বানৰো ভূত্বা প্ৰাণিনাং দেহমাশ্ৰিতঃ |

প্ৰাণাপানসমাযুক্তঃ পচাম্যন্নং চতুৰ্বিধম্ ||১৫-১৪||

সৰ্বস্য চাহং হৃদি সন্নিৱিষ্টো

মত্তঃ স্মৃতিৰ্জ্ঞানমপোহনঞ্চ |

বেদৈশ্চ সৰ্বৈৰহমেৱ বেদ্যো

বেদান্তকৃদ্বেদৱিদেৱ চাহম্ ||১৫-১৫||

দ্বাৱিমৌ পুৰুষৌ লোকে ক্ষৰশ্চাক্ষৰ এৱ চ |

ক্ষৰঃ সৰ্বাণি ভূতানি কূটস্থোঽক্ষৰ উচ্যতে ||১৫-১৬||

উত্তমঃ পুৰুষস্ত্বন্যঃ পৰমাত্মেত্যুদাহৃতঃ |

যো লোকত্ৰয়মাৱিশ্য বিভৰ্ত্যব্যয় ঈশ্বৰঃ ||১৫-১৭||

যস্মাত্ক্ষৰমতীতোহমক্ষৰাদপি চোত্তমঃ |

অতোঽস্মি লোকে বেদে চ প্ৰথিতঃ পুৰুষোত্তমঃ ||১৫-১৮||

যো মামেবমসন্মূঢ়ো জানাতি পুৰুষোত্তমম্ |

স সৰ্বৱিদ্ভজতি মাং সৰ্বভাৱেন ভাৰত ||১৫-১৯||

ইতি গুহ্যতমং শাস্ত্ৰমিদমুক্তং ময়ানঘ |

এতদ্বুদ্ধ্বা বুদ্ধিমান্স্যাত্কৃতকৃত্যশ্চ ভাৰত ||১৫-২০||