पुरुषोत्तमयोग
अब पन्ध्रौँ अध्याय
श्लोक १
श्रीभगवानुवाच |
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् |
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ||१५-१||
Translation
।।१५.१।। श्री भगवान्ले भन्नुभयो -- (ज्ञानी पुरुषहरू यस संसाररूपी वृक्षलाई) माथि जरा भएको र तल हाँगा भएको, अविनाशी अश्वत्थ वृक्ष भन्दछन्; जसका पातहरू वेद हुन्, यस्तो (संसार वृक्षलाई) जसले जान्दछ, उही वेदको ज्ञाता हो।।
श्लोक २
अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा
गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः |
अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि
कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ||१५-२||
Translation
।।१५.२।। यस वृक्षका हाँगाहरू गुणद्वारा वृद्धि भई तल र माथि फैलिएका छन्; (पञ्च) विषयहरू यसका पालुवा हुन्; मनुष्य लोकमा कर्मको अनुसरण गर्ने यसका अन्य जराहरू तलतिर फैलिएका छन्।।
श्लोक ३ र ४
न रूपमस्येह तथोपलभ्यते
नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा |
अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलं
असङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ||१५-३||
ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं
यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः |
तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये |
यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ||१५-४||
Translation
।।१५.३-४।। यस (संसार वृक्षको) स्वरूप जस्तो भनिएको छ, त्यस्तो यहाँ उपलब्ध हुँदैन, किनकि यसको न आदि छ, न अन्त र न त प्रतिष्ठा नै छ। यस अति दृढ मूल भएको अश्वत्थ वृक्षलाई दृढ असङ्ग शस्त्रले काटेर... (त्यसपछि) त्यो पदको खोजी गर्नुपर्छ, जसलाई प्राप्त गरेर पुरुष फेरि संसारमा फर्किंदैनन्। "म ती आदि पुरुषको शरणमा छु, जसबाट यो पुरातन प्रवृत्ति फैलिएको छ"।।
श्लोक ५
निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा
अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः |
द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञैर्-
गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ||१५-५||
Translation
।।१५.५।। जसको मान र मोह निवृत्त भइसकेको छ, जसले सङ्गदोषलाई जितेका छन्, जो अध्यात्ममा स्थित छन्, जसका कामनाहरू निवृत्त भइसकेका छन् र जो सुख-दुःख नामक द्वन्द्वबाट मुक्त भएका छन्, यस्ता सम्मोहनरहित ज्ञानीजन त्यो अव्यय पदलाई प्राप्त गर्दछन्।।
श्लोक ६
न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः |
यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ||१५-६||
Translation
।।१५.६।। त्यसलाई न सूर्यले प्रकाशित गर्न सक्छ, न चन्द्रमाले र न अग्निले नै। जसलाई प्राप्त गरेर मनुष्य फेरि (संसारमा) फर्किंदैनन्, त्यो मेरो परम धाम हो।।
श्लोक ७
ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः |
मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ||१५-७||
Translation
।।१५.७।। यस जीव लोकमा मेरो नै एक सनातन अंश जीव बनेको छ। त्यो प्रकृतिमा स्थित भएर (देह त्यागको समयमा) पाँच इन्द्रिय तथा मनलाई आफ्नोतिर तान्दछ अर्थात् तिनलाई एकत्रित गर्दछ।।
श्लोक ८
शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः |
गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ||१५-८||
Translation
।।१५.८।। जब (देहादिको) ईश्वर (जीव) (एक शरीरबाट) उत्क्रमण गर्दछ, तब यिनलाई (इन्द्रिय र मनलाई) ग्रहण गरेर अन्य शरीरमा यसरी लैजान्छ, जसरी गन्धको आश्रय (फूल आदि) बाट गन्धलाई वायुले लैजान्छ।।
श्लोक ९
श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च |
अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ||१५-९||
Translation
।।१५.९।। (यो जीव) कान, आँखा, छाला, जिब्रो र नाक यी इन्द्रियहरू तथा मनलाई आश्रय गरेर अर्थात् यिनका माध्यमबाट विषयहरूको सेवन गर्दछ।।
श्लोक १०
उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् |
विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ||१५-१०||
Translation
।।१५.१०।। शरीरलाई त्याग्दै गर्दा, त्यसमा स्थित हुँदा अथवा (विषयहरूलाई) भोग्दै गर्दा, गुणहरूसँग समन्वित आत्मालाई विमूढ मानिसहरू देख्दैनन्; (तर) ज्ञानचक्षु भएका पुरुषहरू त्यसलाई देख्दछन्।।
श्लोक ११
यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् |
यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ||१५-११||
Translation
।।१५.११।। योगीजन प्रयत्न गर्दै आफ्नो हृदयमा स्थित आत्मालाई देख्दछन्, जबकि अशुद्ध अन्तःकरण भएका (अकृतात्मानः) र अविवेकी (अचेतसः) मानिसहरू प्रयत्न गर्दा पनि यसलाई देख्दैनन्।।
श्लोक १२
यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् |
यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ||१५-१२||
Translation
।।१५.१२।। जुन तेज सूर्यमा स्थित भएर सम्पूर्ण जगत्लाई प्रकाशित गर्दछ तथा जुन तेज चन्द्रमामा छ र अग्निमा छ, त्यो तेजलाई तिमी मेरो नै हो भनी जान।।
श्लोक १३
गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा |
पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ||१५-१३||
Translation
।।१५.१३।। म नै पृथ्वीमा प्रवेश गरेर आफ्नो ओजले सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई धारण गर्दछु र रसस्वरूप चन्द्रमा बनेर समस्त औषधिहरूको अर्थात् वनस्पतिहरूको पोषण गर्दछु।।
श्लोक १४
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः |
प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ||१५-१४||
Translation
।।१५.१४।। म नै समस्त प्राणीहरूको देहमा स्थित वैश्वानर अग्निरूप भएर प्राण र अपानसँग युक्त चार प्रकारका अन्नलाई पचाउँछु।।
श्लोक १५
सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो
मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनञ्च |
वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो
वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ||१५-१५||
Translation
।।१५.१५।। म नै समस्त प्राणीहरूको हृदयमा स्थित छु। मबाट नै स्मृति, ज्ञान र अपोहन (तिनको अभाव) हुन्छ। समस्त वेदका द्वारा म नै जान्नुपर्ने वस्तु हुँ तथा वेदान्तको र वेदको ज्ञाता पनि म नै हुँ।।
श्लोक १६
द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च |
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ||१५-१६||
Translation
।।१५.१६।। यस लोकमा क्षर (नश्वर) र अक्षर (अनश्वर) यी दुई पुरुष छन्, समस्त प्राणी क्षर हुन् र 'कूटस्थ' अक्षर भनिन्छ।।
श्लोक १७
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युधाहृतः |
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ||१५-१७||
Translation
।।१५.१७।। तर उत्तम पुरुष अर्कै छ, जो परमात्मा भनिन्छ र जो तीनै लोकमा प्रवेश गरेर सबका धारण गर्नेवाला अव्यय ईश्वर हो।।
श्लोक १८
यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः |
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ||१५-१८||
Translation
।।१५.१८।। किनकि म क्षरभन्दा अतीत छु र अक्षरभन्दा पनि उत्तम छु, त्यसैले लोकमा र वेदमा पनि पुरुषोत्तमका नामले प्रसिद्ध छु।।
More than just reading—
Create your own meditative videos.
Transform sacred verses into beautiful, cinematic videos to share with the world. Choose your background, add chanting audio, and spread the light of the Gita in a modern format.
Download the app for these features
- High-quality background artwork
- Synced Sanskrit & Meaning text
- Immersive Chanting & Music
.jpg)
experience the deep immersion
Embark on a cinematic spiritual journey with the full version of Nitya Gita. High-quality chanting, authentic translations, and a peaceful meditation sanctuary in the palm of your hand.
