विभूतियोग
अब दशौँ अध्याय
श्लोक १
श्रीभगवानुवाच |
भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः |
यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ||१०-१||
अनुवाद
।।१०.१।। श्रीभगवान्ले भन्नुभयो -- हे महाबाहो ! पुनः मेरा परम वचनहरू सुन, जुन म तिमी अतिशय प्रेम राख्ने भक्तका लागि हितको इच्छाले भन्नेछु।।
श्लोक २
न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः |
अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ||१०-२||
अनुवाद
।।१०.२।। मेरो उत्पत्ति (प्रभव) लाई न देवताहरू जान्दछन् न महर्षिहरू; किनकि म सबै प्रकारले देवताहरू र महर्षिहरूको पनि आदिकारण हुँ।।
श्लोक ३
यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् |
असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ||१०-३||
अनुवाद
।।१०.३।। जसले मलाई अजन्मा, अनादि र लोकहरूको महान् ईश्वरका रूपमा जान्दछ, मर्त्य मनुष्यहरूमा यस्तो संमोहरहित (ज्ञानी) पुरुष सबै पापहरूबाट मुक्त हुन्छ।।
श्लोक ४ र ५
बुद्धिर्ज्ञानमसम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः |
सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च ||१०-४||
अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः |
भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ||१०-५||
अनुवाद
।।१०.४।। बुद्धि, ज्ञान, मोहको अभाव, क्षमा, सत्य, दम (इन्द्रिय संयम), शम (मनको संयम), सुख, दुःख, जन्म र मृत्यु, भय र अभय।। ।।१०.५।। अहिंसा, समता, सन्तोष, तप, दान, यश र अपयश; यस्ता यी प्राणीहरूका नानाविध भावहरू मबाट नै प्रकट हुन्छन्।।
श्लोक ६
महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा |
मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः ||१०-६||
अनुवाद
।।१०.६।। सात महर्षिहरू, पूर्वकालका चार (सनकादि) तथा (चौध) मनुहरू यी मेरा प्रभावले मेरा संकल्पबाट उत्पन्न भएका हुन्, जसका संसार (लोक) मा यी प्रजा छन्।।
श्लोक ७
एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः |
सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ||१०-७||
अनुवाद
।।१०.७।। जो पुरुष यो मेरो विभूति र योगलाई तत्त्वतः जान्दछ, त्यो पुरुष अविकम्प योग (अर्थात् निश्चल ध्यान योग) ले युक्त हुन्छ, यसमा कुनै संशय छैन।।
श्लोक ८
अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते |
इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ||१०-८||
अनुवाद
।।१०.८।। म नै सबका प्रभव स्थान हुँ; मबाट नै सबै (जगत्) विकासलाई प्राप्त हुन्छ, यसरी जानेर बुधजन भक्ति भावले युक्त भएर मलाई नै भज्दछन्।।
श्लोक ९
मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् |
कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ||१०-९||
अनुवाद
।।१०.९।। ममै चित्तलाई स्थिर गर्ने र ममै प्राणहरू (इन्द्रियहरू) लाई अर्पित गर्ने भक्तजन, सदैव परस्पर मेरो बोध गराउँदै, मेरो नै विषयमा कथन गर्दै सन्तुष्ट हुन्छन् र रमाउँछन्।।
श्लोक १०
तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् |
ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ||१०-१०||
अनुवाद
।।१०.१०।। ती (मसित) नित्य युक्त भएका र प्रेमपूर्वक मेरो भजन गर्ने भक्तहरूलाई, म त्यो 'बुद्धियोग' दिन्छु जसले गर्दा उनीहरू मलाई प्राप्त गर्दछन्।।
श्लोक ११
तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः |
नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ||१०-११||
अनुवाद
।।१०.११।। उनीहरूमाथि अनुग्रह गर्नका लागि म उनीहरूको अन्त:करणमा स्थित भएर, अज्ञानजनित अन्धकारलाई प्रकाशमय ज्ञानको दीपकद्वारा नष्ट गर्दछु।।
श्लोक १२ र १३
अर्जुन उवाच |
परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् |
पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् ||१०-१२||
आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा |
असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे ||१०-१३||
अनुवाद
।।१०.१२।। अर्जुनले भने -- तपाईं परम ब्रह्म, परम धाम र परम पवित्र हुनुहुन्छ; सनातन दिव्य पुरुष, देवहरूका पनि आदि देव, जन्म रहित र सर्वव्यापी हुनुहुन्छ।। ।।१०.१३।। यस्तो तपाईंलाई समस्त ऋषिजन भन्दछन्; त्यसैगरी देवर्षि नारद, असित, देवल ऋषि तथा व्यास र स्वयं तपाईं पनि मेरो प्रति भन्दै हुनुहुन्छ।।
श्लोक १४
सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव |
न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ||१०-१४||
अनुवाद
।।१०.१४।। हे केशव ! जे जति तपाईं मेरो प्रति भन्नुहुन्छ, यो सबैलाई म सत्य मान्दछु। हे भगवन्, तपाईंको (वास्तविक) स्वरूपलाई न देवताहरू जान्दछन् न दानवहरू।।
श्लोक १५
स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम |
भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ||१०-१५||
अनुवाद
।।१०.१५।। हे पुरुषोत्तम ! हे भूतभावन ! हे भूतेश ! हे देवहरूका देव ! हे जगत्का स्वामी ! तपाईं स्वयं नै आफ्नो आपलाई जान्नुहुन्छ।।
श्लोक १६
वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः |
याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि ||१०-१६||
अनुवाद
।।१०.१६।। तपाईं नै ती आफ्ना दिव्य विभूतिहरूलाई अशेषतः भन्नका लागि योग्य हुनुहुन्छ, जुन विभूतिहरूद्वारा यी समस्त लोकहरूलाई तपाईं व्याप्त गरेर स्थित हुनुहुन्छ।।
श्लोक १७
कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् |
केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया ||१०-१७||
अनुवाद
।।१०.१७।। हे योगेश्वर ! म किस प्रकार निरन्तर चिन्तन गर्दै तपाईंलाई जानूँ, र हे भगवन् ! तपाईं कुन-कुन भावहरूमा मेरो द्वारा चिन्तन गर्न योग्य हुनुहुन्छ।।
श्लोक १८
विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन |
भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ||१०-१८||
अनुवाद
।।१०.१८।। हे जनार्दन ! आफ्नो योग शक्ति र विभूतिलाई पुनः विस्तारपूर्वक भन्नुहोस्, किनकि तपाईंका अमृतमय वचनहरू सुन्दै गर्दा मलाई तृप्ति हुँदैन।।
श्लोक १९
श्रीभगवानुवाच |
हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः |
प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ||१०-१९||
अनुवाद
।।१०.१९।। श्रीभगवान्ले भन्नुभयो -- हन्त, अब म तिमीलाई आफ्ना दिव्य विभूतिहरूलाई प्रधानताले भन्नेछु। हे कुरुश्रेष्ठ, मेरा विस्तारको अन्त छैन।।
श्लोक २०
अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः |
अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ||१०-२०||
अनुवाद
।।१०.२०।। हे गुडाकेश (निद्राजित्) ! म समस्त भूतहरूको हृदयमा स्थित सबकी आत्मा हुँ तथा सम्पूर्ण भूतहरूको आदि, मध्य र अन्त पनि म नै हुँ।।
श्लोक २१
आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् |
मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ||१०-२१||
अनुवाद
।।१०.२१।। म (बाह्र) आदित्यहरूमा विष्णु र ज्योतिहरूमा अंशुमान् सूर्य हुँ; म (उनन्चास) मरुतहरू (वायु देवताहरू) मा मरीचि हुँ र नक्षत्रहरूमा शशी (चन्द्रमा) हुँ।।
श्लोक २२
वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः |
इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ||१०-२२||
अनुवाद
।।१०.२२।। म वेदहरूमा सामवेद हुँ, देवहरूमा वासव (इन्द्र) हुँ; म इन्द्रियहरूमा मन र भूतप्राणीहरूमा चेतना (ज्ञानशक्ति) हुँ।।
श्लोक २३
रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् |
वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ||१०-२३||
अनुवाद
।।१०.२३।। म (एघार) रुद्रहरूमा शंकर हुँ र यक्ष तथा राक्षसहरूमा धनपति कुबेर (वित्तेश) हुँ; (आठ) वसुहरूमा अग्नि हुँ तथा शिखर भएका पर्वतहरूमा मेरु हुँ।।
श्लोक २४
पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् |
सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ||१०-२४||
अनुवाद
।।१०.२४।। हे पार्थ ! पुरोहितहरूमा मलाई बृहस्पति जान; म सेनापतिहरूमा स्कन्द र जलाशयहरूमा समुद्र हुँ।।
श्लोक २५
महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् |
यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ||१०-२५||
अनुवाद
।।१०.२५।। म महर्षिहरूमा भृगु र वाणी (शब्दहरू) मा एकाक्षर ओंकार हुँ। म यज्ञहरूमा जपयज्ञ र स्थावरहरू (अचलहरू) मा हिमालय हुँ।।
श्लोक २६ र २७
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः |
गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ||१०-२६||
उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् |
ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ||१०-२७||
अनुवाद
।।१०.२६।। म समस्त वृक्षहरूमा अश्वत्थ (पीपल) हुँ र देवर्षिहरूमा नारद हुँ; म गन्धर्वहरूमा चित्ररथ र सिद्ध पुरुषहरूमा कपिल मुनि हुँ।। ।।१०.२७।। अश्वहरूमा अमृतबाट उत्पन्न भएका उच्चैश्रवा नामक अश्व, हात्तीहरूमा ऐरावत र मनुष्यहरूमा राजा मलाई नै जान।।
श्लोक २८ र २९
आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् |
प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ||१०-२८||
अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् |
पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ||१०-२९||
अनुवाद
।।१०.२८।। म शस्त्रहरूमा वज्र र धेनुहरू (गाईहरू) मा कामधेनु हुँ, प्रजा उत्पत्तिको हेतु कन्दर्प (कामदेव) म हुँ र सर्पहरूमा वासुकि हुँ।। ।।१०.२९।। म नागहरूमा अनन्त (शेषनाग) हुँ र जल देवताहरूमा वरुण हुँ; म पितृहरूमा अर्यमा हुँ र नियमन गर्नेहरूमा यम हुँ।।
श्लोक ३०
प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् |
मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ||१०-३०||
अनुवाद
।।१०.३०।। म दैत्यहरूमा प्रह्लाद र गणना गर्नेहरूमा काल हुँ, म 'पशुहरू' मा सिंह (मृगेन्द्र) र पक्षीहरूमा गरुड हुँ।।
श्लोक ३१
पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् |
झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ||१०-३१||
अनुवाद
।।१०.३१।। म पवित्र गर्नेहरूमा वायु हुँ र शस्त्रधारीहरूमा राम हुँ; तथा मत्स्यहरू (जलचरहरू) मा म गोही र नदीहरूमा म गंगा हुँ।।
श्लोक ३२
सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन |
अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ||१०-३२||
अनुवाद
।।१०.३२।। हे अर्जुन ! सृष्टिहरूको आदि, अन्त र मध्य पनि म नै हुँ, म विद्याहरूमा अध्यात्मविद्या र विवाद गर्नेहरूमा (अर्थात् विवादका प्रकारहरूमा) म वाद हुँ।।
श्लोक ३३
अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च |
अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः ||१०-३३||
अनुवाद
।।१०.३३।। म अक्षरहरू (वर्णमाला) मा अकार र समासहरूमा द्वन्द्व (नामक समास) हुँ; म अक्षय काल र विश्वतोमुख (विराट् स्वरूप) धाता हुँ।।
श्लोक ३४
मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम् |
कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ||१०-३४||
अनुवाद
।।१०.३४।। म सर्वभक्षक मृत्यु र भविष्यमा हुनेहरूको उत्पत्तिको कारण हुँ; स्त्रीहरूमा कीर्ति, श्री, वाक (वाणी), स्मृति, मेधा, धृति र क्षमा हुँ।।
श्लोक ३५
बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् |
मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः ||१०-३५||
अनुवाद
।।१०.३५।। सामहरू (गेय मन्त्रहरू) मा म बृहत्साम र छन्दहरूमा गायत्री छन्द हुँ; म मासहरूमा मार्गशीर्ष र ऋतुहरूमा वसन्त हुँ।।
श्लोक ३६
द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् |
जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ||१०-३६||
अनुवाद
।।१०.३६।। म छल गर्नेहरूमा द्यूत हुँ र तेजस्वीहरूमा तेज हुँ, म विजय हुँ; म व्यवसाय (उद्यमशीलता) हुँ र सात्विक पुरुषहरूको सात्विक भाव हुँ।।
श्लोक ३७
वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः |
मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः ||१०-३७||
अनुवाद
।।१०.३७।। म वृष्णिहरूमा वासुदेव हुँ र पाण्डवहरूमा धनञ्जय, म मुनिहरूमा व्यास र कविहरूमा उशना कवि हुँ।।
श्लोक ३८
दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् |
मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ||१०-३८||
अनुवाद
।।१०.३८।। म दमन गर्नेहरूको दण्ड हुँ र विजयेच्छुहरूको नीति हुँ; म गुह्यहरूमा मौन हुँ र ज्ञानवानहरूको ज्ञान हुँ।।
श्लोक ३९
यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन |
न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ||१०-३९||
अनुवाद
।।१०.३९।। हे अर्जुन ! जो समस्त भूतहरूको उत्पत्तिको बीज (कारण) छ, त्यो पनि म नै हुँ, किनकि यस्तो कुनै चर र अचर भूत छैन, जो मबाट रहित छ।।
श्लोक ४०
नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप |
एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया ||१०-४०||
अनुवाद
।।१०.४०।। हे परन्तप ! मेरा दिव्य विभूतिहरूको अन्त छैन; आफ्ना विभूतिहरूको यो विस्तार मैले एक देशबाट अर्थात् संक्षेपमा भनेको छु।।
केवल पढ्न भन्दा धेरै -
आफ्नै ध्यान भिडियो बनाउनुहोस्।
विश्वसँग साझा गर्न पवित्र श्लोकहरूलाई सुन्दर, सिनेमाई भिडियोमा रूपान्तरण गर्नुहोस्। आफ्नो पृष्ठभूमि छान्नुहोस्, मन्त्रहरूको अडियो थप्नुहोस्, र गीताको प्रकाशलाई आधुनिक ढाँचामा फैलाउनुहोस्।
यी सुविधाहरूका लागि एप डाउनलोड गर्नुहोस्
- उच्च गुणस्तरको पृष्ठभूमि कलाकृति
- सिङ्क गरिएको संस्कृत र अर्थ पाठ
- इमर्सिभ चेन्टिङ र सङ्गीत
.jpg)
गहिरो विसर्जनको अनुभव गर्नुहोस्
नित्य गीताको पूर्ण संस्करणका साथ सिनेमाको आध्यात्मिक यात्रा सुरु गर्नुहोस्। उच्च गुणस्तरको मन्त्र, प्रामाणिक अनुवाद, र तपाईँको हातको खुट्टामा शान्तिपूर्ण ध्यान अभयारण्य।
